“Wat voor een soort macht is China en welke rol speelt en zal het land in de toekomst gaan spelen binnen de wereldorde?” Deze vragen worden mij als lokale onderzoeker in internationale betrekkingen in China de laatste tijd steeds vaker gesteld.

China’s groeiende aanwezigheid op het internationale toneel is een belangrijke reden dat deze vraag opkomt. Maar sinds Donald Trump aan de macht is gekomen in de Verenigde Staten, en de rol van de VS op internationaal niveau aan het veranderen is, is dit thema actueler dan ooit. In dit stuk probeer ik antwoord te geven op deze vragen vanuit mijn eigen kennis en ervaringen.

China’s politieke opkomst op het internationale toneel

Naast China’s grote economische rol binnen de wereldorde, groeit China globaal ook sterk op politiek vlak. In de afgelopen tien jaar (voornamelijk sinds de 2007/2008 financiële crisis), is China een stuk actiever en meer uitgesproken geworden op het internationale toneel en binnen internationale instituties en fora zoals de Verenigde Naties (VN) en de G20. Door onder andere de groei van China en andere opkomende machten, zoals India, Brazilië, Rusland en Zuid-Afrika (BRICS), tot belangrijke spelers binnen de globale orde, is de wereldorde aan het veranderen.

Een van de belangrijkste klachten van deze opkomende machten is dat ze ondervertegenwoordigd zijn binnen de bestaande, Westerse internationale instellingen (VN, Wereld Bank, IMF). De huidige instellingen en veelal de normen en het beleid van deze organisaties zijn geen goede afspiegeling van de huidige wereldorde volgens de opkomende machten. Volgens China en andere BRICS landen hervormen deze bestaande Westerse instellingen niet of niet snel genoeg. Daarom heeft China in de afgelopen jaren, zowel op zichzelf als in samenwerking met andere opkomende machten (BRICS), zich pro-actiever opgesteld en een aantal nieuwe (voornamelijk financiële) instellingen en initiatieven opgezet volgens hun waarden en belangen en die naar hun mening meer in lijn zijn met de huidige wereldorde. Denk aan de New Development Bank (NDB), de Asia Infrastructure Investment Bank (AIIB), het Silk Road Fund (SRF) en Silk Road Forum, en het inmiddels bekende Belt Road Initiative (BRI).

Wat voor een macht is China?

De bovengenoemde ontwikkelingen hebben dus geleid tot vragen zoals: “zal China de nieuwe leider in de wereldorde worden?”, “wil  China de nieuwe wereldleider worden?” en “wat voor een macht is en zal China in de toekomst zijn?”. Er zijn verschillende visies over de rol die China momenteel inneemt in de wereldorde en China’s intenties met betrekking tot haar internationale positie. Enkele voorbeelden:

  • “China wordt de nieuwe wereldleider”
  • “China is een assertieve en revolutionaire macht, erop uit om het bestaande internationale systeem en de hegemonie van de VS omver te werpen”
  • “China is een reformerende macht die wilt dat het bestaande internationale systeem hervormt in lijn met de machtsverschuivingen die plaats vinden”
  • “China is een reactieve globale speler, die alleen nog reageert op internationale kwesties en initiatieven waar ze in betrokken worden in plaats van het voortouw te nemen”
  • “China is een proactieve wereldmacht”

De verschuiving van een unipolaire naar een multipolaire wereldorde

In mijn visie is China al lang geen passieve en reactieve speler meer, maar het is ook zeker nog geen proactieve nieuwe wereldleider. Of China ooit een rol zal kunnen en/of willen innemen binnen de wereldorde zoals de VS de afgelopen decennia heeft ingenomen zal moeten blijken, maar het lijkt (in ieder geval voorlopig) onwaarschijnlijk. De wereld waar we nu in leven verschilt sterk van de wereld waarin de VS opkwam als wereldleider. Een belangrijke ontwikkeling is dat de unipolaire wereldorde, met de hegemonie van de VS die ontstond na de Koude Oorlog, lijkt te verschuiven naar een multipolaire wereld waarin verschillende machten een plaats innemen. Deze machtsverschuiving is een van de redenen dat het er niet naar uit ziet dat China de hegemonie van de VS kan en zou willen overnemen. Echter, een belangrijke en groeiende wereldmacht is China inmiddels zeker.

Binnenland- versus buitenlandbeleid

China’s binnenlandse zaken spelen een belangrijke rol in China’s internationale houding. Om het internationale gedrag van China te begrijpen is het dus van belang om binnenlandse ontwikkelingen te bestuderen, zoals onder andere de economische groei, de toenemende invloed van grote bedrijven en Chinese burgers, groeiend nationalisme en toenemende controle en censuur.

De prioriteit van de Communistische Partij is het behouden van haar macht. Door het genereren van economische ontwikkeling waarborgt de Partij stabiliteit onder het volk. In het nastreven van dit doel, voert China een gemengd beleid met liberale en minder liberale aspecten op zowel internationaal als binnenlands niveau.

China beschouwt zichzelf steeds meer als een belangrijke macht binnen de wereldorde en profileert zich recentelijk actiever als een voorstander en verdediger van globalisering en internationale vrije handel. Waar China op internationaal niveau (zie de speech Xi Jinping bij het Wereld Economische Forum in Davos begin dit jaar) pleit voor internationale vrijhandel, openstelling en het tegengaan van protectionisme, is China’s binnenlandbeleid een stuk minder liberaal. Een belangrijke reden voor China’s liberale economische houding met betrekking tot internationale handel is het belang daarvan voor China’s binnenlandse economische groei. Deze is geleidelijk aan het dalen na jarenlange continue hoge groei. Daarentegen zijn nieuwe wetten en beleid, zowel economisch als politiek, die recentelijk zijn ingevoerd protectionistisch van aard. Deze vergroten tevens de controle van de Communistische Partij op zowel het lokale en internationale bedrijfsleven als het Chinese volk. Denk aan recent ingevoerde nationale veiligheidswetten en de toenemende controle op zowel binnenlandse als buitenlandse (sociale) media, non-gouvernementele organisaties, denktanks en universiteiten. Er zijn dus duidelijk verschillen tussen het binnen- en buitenlandbeleid dat China voert. Deze zijn tevens belangrijk om in overweging te nemen voor wie China’s huidige en potentiele toekomstige rol op het internationale toneel wil analyseren.

Het belang van de waarde “soevereiniteit”

Een andere belangrijke factor die China’s internationale houding beïnvloed is het belang dat de Communistische Partij hecht aan de waarde “soevereiniteit”. China is tegen buitenlandse inmenging in haar interne aangelegenheden. “Soevereiniteit”, “non-interventie” en “territoriale integriteit” zijn belangrijke waarden die China sterk promoot in zowel het binnen- als buitenland. Deze waarden spelen dan ook een grote rol in de besluitvorming van China om zich wel of niet in een internationale kwestie te mengen. Alles dat China’s soevereiniteit enigszins aantast of zowel direct als indirect zou kunnen aantasten in internationale besprekingen houdt het land af. Daarnaast, presenteert China zichzelf in internationale kwesties óf als een belangrijke wereldmacht óf als een ontwikkelingsland, afhankelijk van welke rol geschikter is om in te nemen in de betreffende kwestie.

Proactief maar selectief

China is dus selectief in welke internationale zaken zij zich mengt. Aan de andere kant is China ook steeds meer een proactieve globale speler die zich steeds actiever en mondiger opstelt in internationale instellingen en kwesties en daarnaast zelfs steeds vaker een leidende rol neemt in het opzetten van nieuwe internationale instellingen en initiatieven.

Samenvattend, binnenlandse stabiliteit door economische ontwikkeling, met het doel het behoud van China’s een-partij systeem is de belangrijkste drijfveer van de Communistische Partij. Dit doel speelt ook een rol in China’s buitenlandbeleid en internationale houding. Met de focus op haar binnenlandse ontwikkeling en stabiliteit, maar ook de verschuiving van een unipolaire naar een multipolaire wereldorde, is het onwaarschijnlijk dat China ernaar streeft of in staat is de hegemonie van de VS voorbij te streven en de rol van wereldleider op zich te nemen. Ook wilt China het bestaande internationale systeem niet omverwerpen, ondanks dat China vindt dat het internationale systeem en de bestaande instellingen niet stroken met de huidige machtsverdeling in de wereldorde, die al enige tijd aan het verschuiven is dankzij de sterke groei en opkomst van een aantal landen (BRICS) en de afname van de dominantie van de VS en het Westen. China wil dat het internationale systeem zodanig hervormt, dat het meer in lijn komt te liggen met de veranderde wereldorde en natuurlijk dat haar waarden en belangen binnen internationale instellingen beter behartigd zullen worden.

Kortom, mijn visie op de vraag “wat voor een soort macht is China en welke rol speelt China en zal het land in de toekomst gaan spelen binnen de wereldorde?, is dat China een toenemende proactieve en reformerende, maar ook selectieve globale macht is, waarvan de invloed binnen het internationale systeem naar verwachting alleen maar sterker zal worden.