Cultuurverschillen China 3

Terugkijkend op mijn ervaringen in China waarvan ik er de afgelopen maanden een aantal gedeeld heb op China2025.nl besef ik vaak hoe ik zaken anders had kunnen aanpakken. Hoe ik dingen minder persoonlijk had kunnen opvatten en mezelf niet constant tot frustratie had moeten laten leiden. Maar dat is nu. Ik vertelde een studente die me interviewde over cultuurverschillen dat ik heel erg heb geprobeerd te begrijpen en accepteren, maar dat het soms enorm moeilijk is als de wereld om je heen zo irrationeel en vreemd lijkt te zijn.

Het begrijpen van de context

Als je eerst leert begrijpen waarom mensen op een andere manier denken en zich gedragen en dit vervolgens leert herkennen wordt het makkelijker om te accepteren dat mensen anders zijn. Bij het begrijpen kunnen boeken en je tolk je helpen, zoals ik de afgelopen weken beschreven heb. Maar het accepteren zul je zelf moeten doen. Veel mensen hebben daar in de praktijk moeite mee. In China zie je veel buitenlanders die klagen over het gedrag van Chinezen. Neem het spugen op straat waar veelvuldig over gesproken wordt. Als je begrijpt dat Chinezen van een oudere generatie of een lager opleidingsniveau dit doen, omdat ze geloven dat om gezondheidsredenen allerlei soorten slijm zo snel mogelijk het lichaam moeten verlaten wordt het gemakkelijker om dit gedrag te begrijpen. Dit betekent nog niet dat ik het een smakelijke gewoonte vind, maar ik kan wel gemakkelijker accepteren waarom men dit gedrag vertoont.

We bekritiseren ook vaak het gedrag van Chinezen binnen een sociale context. Het gebrek aan empathie, het ontbreken van de wil om de medemens te helpen en neigen naar het bedonderen van elkaar. Maar we beoordelen dit vanuit onze eigen maatschappelijke context en niet die van de Chinezen. We begrijpen vaak niet dat mensen zich op een andere manier gedragen omdat ze een bescherming door de wet en een financieel sociaal vangnet missen dat wij wel hebben. Dat ze bang zijn dat zij of hun familie in de problemen komen bij bepaald gedrag. Dat ze leven in een maatschappij met veel hevigere onderlinge concurrentie, of het nu om plaatsen op een universiteit of banen na afstuderen gaat. Dat zelfs bij een stijgende welvaart het leven voor de middenklasse vaak een worsteling blijft. Als we ons bewust zijn van die context helpt dat ook om zaken een plaats te kunnen geven. Neem de tijd en de wil om je te verdiepen in een andere cultuur en oordeel niet te snel op basis van je eigen referentiekader.

Vervolgens moet je in dat besef berusten en dat is vaak het moeilijkste van alles, want het gaat soms enorm tegen je eigen gevoel in en in sommige gevallen voelt het alsof je je eigen waarden en normen verloochent. Ik ben dan ook van mening dat het samenkomen van twee culturen begrip en respect van beide kanten vereist. Het elkaar begrijpen betekent niet dat we elkaar’s gedrag klakkeloos moeten overnemen. Het betekent wel dat we snappen en accepteren dat we anders zijn en daar wederzijds rekening mee houden.

Geduld

culture clashIk heb me met name moeten aanpassen in mijn geduld, wat een grote opgave is voor iemand die daar van nature niet zoveel van heeft. Je moet accepteren dat zaken niet zo snel gaan als je gewend bent of zou willen, hoewel het pragmatisme in China ook vaak betekent dat dingen soms heel snel kunnen gaan, wanneer dit nodig is. Wij Nederlanders plannen ver vooruit om een project tot een goed einde te kunnen brengen, maar in China is men soms zo flexibel dat men kort tevoren begint maar een project toch succesvol afrondt. Geduld opbrengen wanneer communicatie trager verloopt, niet alleen omdat een antwoord op zich laat wachten, maar ook vanwege de tussenschakel van een tolk die het gesproken of geschreven woord voor je moet vertalen.

Ook diplomatie in de communicatie is een uitdaging en gelukkig iets waar mijn tolk een soort filterfunctie in heeft kunnen vervullen. De rol van de tolk is überhaupt een lastige. Sommige tolken waar we mee werkten hadden moeite om kritiek te vertalen omdat het voor hen voelde alsof zij hun kritiek gaven in plaats van wij. De beste tolken omzeilden dat probleem door vertalingen te beginnen met ‘Ta shou …’ (‘Hij zegt …’) om daarmee afstand te kunnen nemen van de stelling zelf. De beste tolken konden ook de contextuele en non-verbale communicatie ‘meevertalen’. Ze vertaalden niet alleen wat er letterlijk gezegd werd, maar ook wat er tussen de regels bedoeld werd.

Het accepteren dat je je afhankelijk moet opstellen is eveneens een uitdaging. Je moet accepteren dat je niet alles meer alleen kunt. Of het nu gaat om simpele praktische zaken als het open van een bankrekening, het opwaarderen van je electriciteitsmeter of de communicatie met collega’s, je bent opeens afhankelijk van een derde persoon, je tolk.

Luisteren

Wat had ik achteraf anders gedaan? Ik had, ondanks alle boeken die ik voor mijn vertrek naar China gelezen heb, meer tijd moeten spenderen aan het voorbereiden op de cultuurverschillen die me in de volledig Chinese organisatie waarin ik terecht kwam te wachten stonden. Daarnaast ben ik in een bekende val gelopen: omdat ik als consultant in de organisatie ben geplaatst ging ik vrij snel mijn mening en adviezen geven over wat er beter en anders kon. Dit was deels gedreven door het feit dat een opdracht in China vanwege visumbeperkingen standaard maar een jaar duurde (met mogelijkheid op verlenging). Maar in één jaar begin je net een klein beetje te begrijpen wat er om je heen gebeurt.

Ik had langer en nog meer moeten luisteren naar en vragen moeten stellen aan de organisatie om te begrijpen waarom zij dingen deden zoals ze die deden. Met alle bijbehorende cultureel gedreven beweegredenen die ons irrationeel lijken. Want er bestaat helaas een soort onderbewuste arrogantie dat wij het beter weten dan zij. ‘Anders hadden ze ons toch niet gevraagd om te komen helpen?’

In deze serie artikelen deelt Ed Sander zijn ervaringen en aanvaringen met de cultuur in China.

Lees hier deel 1: Hoe overbrug je cultuurverschillen met Chinezen

Lees hier deel 2: De mysteries van een Chinese organisatie

Lees hier deel 3: Cultuurverschillen: Een botsing met je eigenwaarde