Groot nieuws in China was deze week de jaarlijkse bijeenkomst van het National People’s Congress, Groter nieuws kwam diezelfde tijd echter van buiten de politiek. De documentaire Under The Dome werd vrijwel direct een sensatie op het internet na de premiere eind februari en stal daarmee de show in verschillende media.

De documentaire, gemaakt door oud-CCTV verslaggever Chai Jing, gaat over de ernstige luchtvervuiling in China en werd al snel vergeleken met andere grote momenten in milieubewustwording (en –activisme): het boek Silent Spring van Rachel Carson (1962) bijvoorbeeld of de documentaire An Inconvenient Truth van Al Gore (2006).

Wordt Under The Dome voor China net zo iconisch?

Het heeft er alle schijn van: na een week hadden meer dan 300 miljoen mensen in China de documentaire bekeken voordat deze onder druk van de autoriteiten aan het einde van de week van het internet verdween.* Chai ontleedt China’s meest zichtbare en meest besproken milieuprobleem op een feitelijke én persoonlijke manier. Ze vertelt hoe ze zich na de geboorte van haar dochtertje begon te realiseren hoe schadelijk de dagelijkse smog in haar stad Beijing is en dat dat het begin was van de zoektocht naar de oorzaak en hoe dit kan worden opgelost.

“I’m not afraid of death, I just don’t want to live like this.”

Aan de hand van interviews, statistieken, wetenschappelijke onderzoeken en eigen bezoeken aan steden in China en in het buitenland laat Chai vervolgens zien welke oorzaken er zijn voor de extreme vervuiling en welke impact deze hebben op het dagelijkse leven. China verbruikt bijvoorbeeld drie tot vier keer meer fossiele brandstoffen dan de EU, waar kolen het overgrote deel van uitmaken. De luchtvervuiling die onder andere hierdoor veroorzaakt wordt, leidt tot 350.000- 500.000 vroegtijdige doden per jaar blijkt uit onderzoek.

Kritiek op de Chinese overheid

De documentaire is kritisch op de Chinese overheid, maar vooral op het gebied van handhaving van bestaande wetgeving. Chai laat zien dat de regels structureel genegeerd worden (bijvoorbeeld voor de milieucertificaten die vrachtwagens moeten kunnen tonen) en dat vaak onduidelijk is welke autoriteit voor handhaving van die regels verantwoordelijk is. Het ministerie van milieubescherming is in veel gevallen machteloos om actie te ondernemen. Juist de nieuwe minister van milieu, Chen Jining, sprak snel zijn steun uit voor de documentaire. Hij zou Chai persoonlijk hebben bedankt voor haar werk om dit belangrijke onderwerp zo onder de aandacht te brengen.

Andere zaken die aan bod komen zijn corruptie en belangenverstrengeling tussen de energiesector en de overheid (een voorbeeld, de commissies verantwoordelijk voor het opstellen van strengere regels, bestaan voor een groot deel uit vertegenwoordigers uit de olie- en gassector). Het bevorderen van transparantie, bijvoorbeeld door een app waarop realtime de uitstoot van chemische stoffen door fabrieken zichtbaar wordt, is een belangrijk middel om de bewustwording hierover te vergroten en verantwoording af te dwingen.

Ook bezoekt Chai een aantal buitenlandse steden. Londen en San Francisco gebruikt ze bijvoorbeeld om te laten zien dat deze problemen niet uniek zijn voor China en dat een oplossing mogelijk is, zonder dat dat ten koste gaat van economische groei. Het kan juist ook voor nieuwe economische mogelijkheden zorgen.

Het raakt aan een onderwerp dat weinig belicht wordt: de druk op (lokale) bestuurders om ten koste van alles te zorgen voor sterke lokale economische groei. Het realiseren van hoge groeipercentages is juist iets waar bestuurders vaak op worden afgerekend. Tot nu toe heeft dat weliswaar tot welvaart en werkgelegenheid geleid maar dus ook tot grote milieuproblemen. Dit is niet makkelijk te veranderen: overproductie in de staalindustrie zorgt er ook voor dat werkgelegenheid in bijvoorbeeld Hebei voor een groot deel afhankelijk is geworden van die industrie. Hoe verander je dat zonder dat dat tot veel maatschappelijke onrust en werkloosheid leidt?

Chai eindigt positief: ze laat zien welke manieren de Chinese bevolking zélf heeft om aan verandering bij te dragen. Ze laat een animatiefilmpje zien van de milieuorganisatie Friends of Nature hierover: bel de milieudienst wanneer je ziet dat een restaurant geen rookfilter gebruikt, neem de fiets voor korte afstanden, en gebruik in elk geval goede kwaliteit kolen wanneer je thuis met kolen stookt.

Gemiste kans voor duurzame energie

En toch is haar betoog ook een gemiste kans: ze ziet vooral een transitie naar die andere fossiele brandstoffen – olie en gas – als een belangrijke manier om van de smog af te komen. Chai laat zien dat gas in China nog relatief weinig gewonnen wordt en dat dit wordt belemmerd door bestaande belangen in een bijzonder sterk afgesloten markt. Dat bijvoorbeeld voor winning van een deel van dat gas gebruik gemaakt moet worden van fracking-technologie (ook bijvoorbeeld Shell is in dit segment al actief in China) met hoge emissies, hoog waterverbruik en met een groot risico op watervervuiling wordt niet verteld. Ook niet dat de beschikbaarheid van voldoende én schoon water nou juist zo’n ander dringend milieuprobleem is in China.

China heeft als doelstelling om in 2030 voor 20% in zijn energiebehoefte te voorzien met duurzame energiebronnen, wat onderdeel uitmaakt van een klimaatovereenkomst met de Verenigde Staten. Juist die doelstelling biedt kansen en daarmee misschien wel een optimistischer transitieperspectief voor het terugdringen van emissies (en daarmee niet alleen de luchtvervuiling op te lossen maar ook de opwarming van de aarde te beperken) dan overstappen op meer olie en meer gas.

Blijvende impact?

De reactie van de Chinese overheid op deze documentaire, met onder andere de erkenning ervan door de minister van milieubescherming en het feit dat de documentaire online bleef, was verrassend. Hoewel discussie hierover langzaam leek te verdwenen van de voorpagina’s van verschillende media en de film na krap een week toch van het internet werd verwijderd, is hij toch door ruim 300 miljoen mensen bekeken.

Welke impact heeft de film daarmee? Duidelijk is dat het onderwerp opnieuw in de schijnwerpers is komen te staan. Op de korte termijn bleken de afgelopen week al een aantal effecten: de aandelenkoersen van bedrijven in bijvoorbeeld technologie voor monitoring van luchtkwaliteit of luchtfilters stegen sterk. En zakenbank Merrill Lynch waarschuwde dat dit de financiële verwachtingen voor de kolenindustrie in China negatief kan beïnvloeden.

En op de langere termijn? Hoewel de film bijna angstvallig werd vermeden tijdens een persconferentie van minister Chen, lijkt het onderwerp milieu stevig op de agenda te staan van de NPC waar afspraken werden herbevestigd om meer te doen aan handhaving, toezicht en een sterke implementatie van de nieuwe milieuwet die op 1 januari van dit jaar is ingegaan. Ook staat het komende jaar in het teken van het volgende vijf-jaren-plan dat op het NPC van 2016 wordt gepresenteerd.

De vraag is in hoeverre in dat volgende vijf-jaren-plan de toezeggingen voor actie in deze ‘war on pollution’ een plek krijgen naast de gewenste hoge economische groeicijfers en of dat voldoende tegemoet zal komen aan de groeiende onrust onder de Chinese bevolking hierover. Want het wordt ook interessant om te zien of de oproep van Chai aan de Chinese bevolking om zelf meer te doen gehoor krijgt: in de vorm van verandering van eigen gedrag, vervuilende bedrijven in hun omgeving te melden of te boycotten of op een andere manier hun stem te laten horen.

Want: “[…] no matter how rich you are, under the domethere is no way to hide from the ‘blanket’ of toxic air”, zoals Li Bo, directeur van Friends of Nature, in 2014 zei tegen Naomi Klein, auteur van This Changes Everything.

—-

* de documentaire is intussen volledig in het Engels ondertiteld en op Youtube te bekijken.