Chinese jongeren zijn al jaren een belangrijke interesse voor mij. Als antropoloog houd ik me bezig met hun toenemende mobiliteit, zowel binnen China als daarbuiten. Door middel van verschillende onderzoeksprojecten probeer ik inzicht te verkrijgen in hoe toegenomen mobiliteit de levens van verschillende groepen jeugd een nieuwe vorm geeft. Het mag geen verrassing heten dat een groep van honderden miljoenen mensen niet homogeen is. Je hoeft niets van China te weten, en zeker geen onderzoek te doen, om je dat te realiseren.

Het verrast mij daarom wanneer Chinese jeugd  in één pennenstreek wordt beschreven als zijnde verwend, nutteloos en verloren. Op dit soort beweringen volgt vaak een verklaring waarin de schrijver de staat van de Chinese jeugd verklaart door middel van het eenkindbeleid, economische groei of het onderwijssysteem. De titels van dit soort boeken of artikelen kondigen graag een waarheid aan.

 ‘A remarkable truth?’

Kijk bijvoorbeeld naar de kaft van Xinrans laatste boek: Koop de hemel voor mij. We  zien een klein kindje op een rode troon. In het Nederlands luidt de ondertitel van dit boek: de ingrijpende gevolgen van China’s eenkindpolitiek. Op de kaft van de Engelse versie staat: the remarkable truth of China’s one-child generations.

De eerste bewering, gevat in de Engelse ondertitel, is dat dit boek de waarheid van China’s generaties van enig kinderen vertelt. Wat volgt is een collectie van tien verhalen, waarvan acht verhalen de levens bespreken van Chinese jongeren die zijn opgegroeid in extreem luxe omstandigheden. De andere twee verhalen moeten de balans brengen, maar het is niet genoeg. Alhoewel Xinran de rurale jeugd in haar laatste hoofdstuk respectvol ‘teachers’ noemt, neemt ze hun lessen niet mee in haar analyse.

Dit boek schept een beeld van onmogelijke, nutteloze en ongelukkige jongeren die zo zijn verwend dat ze niet meer weten waar ze met zichzelf naartoe moeten. Deze groep bestaat, maar is heel klein. Het is bijvoorbeeld slechts 2% van China’s totale studentenpopulatie die (een periode) in het buitenland studeert. Zij komen veelal uit rijkere gezinnen, aangezien buitenlandse studies met aanzienlijke kosten gepaard gaan. Xinran geeft soms aan dat het problematisch is dat zij haar onderzoek veelal onder Chinese jeugd in Engeland heeft uitgevoerd. Echter weerhoudt dit haar er niet van de verhalen in deze bundel te beschrijven als representatief voor ‘de Chinese jeugd’ en op die manier bij te dragen aan onjuiste en stereotyperende beeldvorming.

Het werd mij pijnlijk duidelijk hoe onbekend Xinrans voorstelling van zaken is in de ogen van sommige Chinese jongeren, toen ik haar boek gebruikte als studiemateriaal tijdens mijn lessen met Melody. Melody is een van de jonge vrouwen die deel uitmaakt van mijn onderzoek in Hubei, China. Zij geeft mij toegang tot haar leven en familie, en ik help haar met haar Engels. Melody komt uit een klein stadje in de provincie, maar werkt nu als recent afgestudeerde op het kantoor van een grote elektronicafabrikant in de provinciale hoofdstad Wuhan. Met een diploma en contract op zak geldt zij als een van de jongeren die het prima voor elkaar heeft. Maar toen wij tijdens Chinees nieuwjaar haar vrije dagen aangrepen om samen Xinran te lezen, zag ik haar ogen steeds ronder worden. “Wie zijn deze jongeren?  Waarom kunnen ze niets? Waarom zijn ze zo onmogelijk?” In de weken die volgden lazen wij verhalen die we vervolgens bespraken met haar vrienden en familie. Melody vertelde over Du Zhuang die geen koffer kon uitpakken, en Gouden Zwaluw die niet wist hoe een mes te gebruiken. Haar omgeving reageerde met verbazing: “Dat kan toch niet waar zijn?”

Xinran_Willy01Bij elk verhaal begon mijn geweten harder te knagen, en de implicatie van de ondertitel meer te branden. Is het niet pijnlijk dat een minuscule elite op deze manier wordt uitgelicht en gepresenteerd als zijnde representatief voor generaties? Waarom luidt de ondertitel van dit boek niet: Chinese studenten in Engeland? Het probleem van dit boek ligt mijn inziens niet bij de verhalen, maar bij de betekenis die de schrijver aan de verhalen toedicht. Ze gaat er klakkeloos vanuit dat deze verhalen haar in staat stellen om grotere sociale problemen in China te duiden, maar is zich niet voldoende bewust van de beperkingen van haar onderzoeksmethoden. Ze spreekt slechts met Chinese studenten in Engeland, maar betrekt haar analyse op Chinese jeugd in het algemeen. Ze spreekt meestal met een elite, maar laat in haar analyse klasse buiten beschouwing, en legt alles uit aan de hand van de eenkindpolitiek.

Het eenkindbeleid

De Nederlandse ondertitel van Xinrans boek is: de ingrijpende gevolgen van China’s eenkindpolitiek. De eenkindpolitiek is een populaire verklaring voor al dat mis is met China. Ook Xinran vervalt constant in een repetitieve en van metaforen doorspekte analyse waarin ze alles uitlegt aan de hand van het eenkindbeleid; van de onbeholpenheid en onwetendheid van haar subjecten, tot hoe zij van hun persoonlijke bezittingen een berg rommel kunnen maken – iets waarvan ik verwacht dat elke ouder ter wereld hun (al dan niet enig) kind erom berispt heeft.

Het gaat nog veel verder. Xinran trekt ook een lijn tussen het eenkindbeleid en allerlei gruweldaden, waaronder die van Yao Jiaxin, een jongen die na een aanrijding zijn slachtoffer doodstak met een broodmes, en een jong stel dat hun babies verkocht om zich internet te kunnen veroorloven. Volgens Xinran is de Yao Jiaxin-moord een direct gevolg van een gefaalde opvoeding. Zijn ouders waren gek van angst om hun enige spruit te verliezen, en verpestten hun kind vervolgens met hun liefde. De verklaring voor de baby-verkoop luidt: het stel bestond zelf uit enig kinderen en ontbrak het daardoor aan verantwoordelijkheidsgevoel.

Met wat inbeeldingsvermogen verklaart de schrijver desastreuze gebeurtenissen als zijnde gevolgen van het eenkindbeleid. Luchtig, alsof het allemaal heel logisch is. Het is goed voor sensationele titels, maar niet voor verdiepende inzichten. In Xinrans boek vraagt Shiny waarom Westerlingen zo weinig van China begrijpen. Xinran beantwoordt deze belangrijke vraag niet, maar ik suggereer een verband met de kwaliteit van in het Westen populaire analyses van de Chinese samenleving, waaronder dit boek van Xinran.

Tunnelvisie

In haar boek wordt Xinran er vaak aan herinnerd dat je niet alles kunt verklaren door middel van de eenkindpolitiek. Vele geïnterviewden ontkennen een verband tussen de Yao Jiaxin-moord en het eenkindbeleid, en wijzen op andere maatschappelijke problemen. Xinran lijkt echter doof voor deze suggesties, en wijkt in haar eigen analyse zelden af van haar magische verklaring voor alle problemen in China: het eenkindbeleid.

Dit boek bereikt daardoor net het tegenovergestelde van wat het wil bereiken. In plaats van een beeld te schetsen van China’s ‘post-reform’ generaties, draagt het bij aan de mythevorming en generaliserende tendens die China geschriften te vaak kenmerkt. Deze generaties succesvolle en dolende, hongerige en verwende, onwetende en wijze, maar bovenal variërende jeugd verdient veel beter dan samen in één hokje te worden gemanoeuvreerd.

De problemen van deze generaties kunnen niet worden uitgelegd aan de hand van slechts het eenkindbeleid, maar zijn een gevolg van een scala aan factoren, waaronder een repressief politiek klimaat, groeiende ongelijkheid, enorme inflatie, extreme urbanisatie, verstikkende vervuiling en zoveel meer.