Sterk China, einde van de pax americana

De wereldorde onder leiding van de Verenigde Staten, die sinds de tweede wereldoorlog welvaart en vrede heeft gegarandeerd, heeft haar beste tijd gehad. De Verenigde Staten laten een ‘lege troon’ achter aldus Daalder en Lindsay (2018), en nu het land de rol van wereldpolitieagent en bewaker van de wereldorde niet meer wenst te spelen, groeit in de tuin van de wereld het onkruid weer terug, om de metafoor van Kagan (2018) te gebruiken.

Andere koningen, onder wie Xi Jinping, staan klaar om het vacuüm op te vullen dat het Amerikaanse keizerrijk laat ontstaan (Lévy, 2018). Deze gedachte, dat de Verenigde Staten haar plicht verzaakt om de wereldorde in stand te houden, waarvan de hele wereld heeft geprofiteerd, is wijd verbreid. Maar is het ook waarschijnlijk dat Amerika haar rol kan blijven spelen in de veranderde internationale machtsverhoudingen als het land dat zou willen?

De ontwikkeling van China, van een verarmd land bij het ontstaan van de Volksrepubliek tot de grootste economie van de wereld maakt dat onmogelijk, aldus de Harvard-onderzoeker Graham Allison. Het China van Xi Jinping, groot geworden mede door de vrijhandel onder Amerikaanse leiding en door de VS verzorgde militaire bewaking van de wereldorde, zet zelf haar stempel op de wereldorde, ontwikkelt zich tot een militaire macht en creëert alternatieven voor de instituties die de Verenigde Staten ontwikkelden als instrument voor de westerse hegemonie in de tijd van de koude oorlog.

Riskante situatie: de valkuil van Thucydides

Auteur Graham Allison

Deze nieuwe situatie met twee supermachten en de verbrokkeling van de wereldorde made in USA – de pax americana – is heel riskant, stelt Graham Allison in zijn nieuwste boek. Als deze ontwikkeling zo doorgaat, wordt een rampzalig gewapend conflict tussen de VS en China steeds waarschijnlijker. Een voortzetting of herstel van de wereldorde onder Amerikaanse leiding is geen optie. Nieuw strategisch denken is nodig, waarbij de VS en China tot een nieuwe relatie moeten komen.

Het bestaande denken, ooit ontworpen voor de situatie in de koude oorlog, is niet geschikt om met de nieuwe realiteit om te gaan. Een diep inzicht in de zich ontwikkelde situatie, gebaseerd op historisch onderzoek, is nodig om een verstandige strategie ten opzichte van China te ontwikkelen. Daarbij helpt dat de situatie minder uniek is dan zij lijkt: er hebben zich  de geschiedenis al vaak situaties voorgedaan, waarin een machtig land van de troon wordt gestoten door een land dat zich snel ontwikkelt. Helaas leidde dit in de meeste gevallen tot oorlog, maar er zijn ook voorbeelden waarin de machtswisseling zich vreedzaam voltrok.

Het klassieke voorbeeld is de opkomst van Athene in de oudheid, die de positie van Sparta bedreigde. Hieruit kwam de Peloponnesische oorlog voort (431-404 v.Chr.). Volgens Allison, die zich op baseert op het werk van Thucydides, toont deze casus een aantal algemene mechanismen, waardoor men in de valkuil van een gewapend conflict terecht komt – de ‘valkuil van Thucydides’ –, wanneer een staat de hegemonie van de een andere staat bedreigt. Na een lange periode van vrede is er maar een vonk nodig om de opgebouwde spanning te laten ontbranden in een hevig conflict. De opkomende macht (Athene) ziet zijn intenties als redelijk en eist vol zelfvertrouwen zijn plaats op. De macht die moet inleveren (Sparta), is verontwaardigd en ziet de eigen positie als een recht. Wantrouwen en onbegrip van elkaars intenties versterken de kans op een conflict.

In dit boekt toont Allison een heel aantal andere gevallen waarin de opkomst van een nieuwe macht reacties uitlokt die tot oorlog leiden. Een belangrijk voorbeeld is de opkomst van Duitsland, die tot de eerste wereldoorlog leidde. Maar oorlog kan ook vermeden worden. Dat laat Allison zien aan de hand van Groot Brittannië dat de opkomst van de Verenigde Staten als wereldmacht leerde accepteren. Ook de ‘koude oorlog’ was een voorbeeld van een vreedzaam proces tussen wereldmachten. Een (kern)oorlog is uitgebleven.

Hoe voorkomen we een wereldoorlog?

Hoe kunnen de VS en China de waarschijnlijke oorlog voorkomen, nu China als wereldmacht de VS voorbij streeft? Het patroon van overmoed van de nieuwkomer (China) en de verontwaardiging van de gevestigde macht (VS) is op het ogenblik goed waarneembaar. Denk aan de reacties op de militaire activiteiten van China in de Zuid-Chinese Zee, het conflict tussen de VS en Huawei en de handelsconflicten die Trump aangaat.

De reacties van China passen in het patroon van Thucydides: de nieuwe machtige staat benadrukt de eigen redelijkheid en het recht om de eigen koers te varen. Het beleid van de VS was steeds de combinatie van een bevordering van vrijhandel met China en het opbouw van een sterk leger om in de Stille Oceaan China in bedwang te houden. Deze combinatie heeft volgens Allison haar beste tijd gehad. Een alternatief is nodig: een echt nieuwe strategie van de VS ten opzichte van China. Die is niet in een lijstje met simpele aanbevelingen te geven. Reflectie op wat er echt gaande is en de historische wortels daarvan is nodig. De Verenigde Staten moeten China als realiteit erkennen en vanuit de eigen belangen onderhandelen over een nieuwe relatie. Het kan nodig zijn verantwoordelijkheden ver van huis op te geven en tot nieuwe deals te komen over bijv. Taiwan, Tibet en de Zuid-Chinese Zee. China en de VS kunnen elkaar vinden in gemeenschappelijke belangen zoal het klimaat, terrorismebestrijding en verspreiding van kernwapens.

Diepgaande analyse, betekenis voor Europa

Dit boek bevat de tot nu toe meest diepgaande analyse die ik heb gezien van de veranderende geopolitieke realiteit en de rol van China daarin. Het geeft context voor diverse dagelijkse gebeurtenissen, van de conflicten rond Huawei tot de investeringen van China in Oost-Europa en de herbewapening van Japan. De oude rol van de VS als bewaker van de wereldorde is verzwakt. De kans op desastreuze conflicten tussen de twee supermachten neemt toe. Voor Europa, steeds meer een arena voor het conflict tussen China en de VS,  roept het boek belangrijke vragen op voor een eigen China-strategie.

 

Destined for War, Graham Allison, Scribe Publications, september 2018, Engelstalig, 384 pag., paperback € 14,99, e-book € 13,99, ISBN 9781911617303.

 

Verwijzingen

  1. Allison, Graham (2017), Destined for war: can America and China escape Thucydides’ trap? London: Scribe
  2. Daalder, Ivo H. And James L. Lindsay (2018), The Empty Throne: America’s Abdication of Global Leadership. New York: Public Affairs, Hachette Book Group.
  3. Kagan, Robert (2018), The jungle grows back: America and our imperiled world. New York: Alfred A. Knopf.
  4. Lévy, Bernard-Henri (2018), L’empire et les cinq rois. Paris: Bernard Grasset. (NB hier bestaat ook een Engelse uitgave van, verschenen bij Henry Holt &co.)