Datong

In 2013 bezocht ik tijdens het Chinese Nieuwjaar mijn schoonouders in Datong, een stad ten westen van Beijing in het kolenrijke gebied van de provincie Shanxi. Tijdens een bezoekje aan het stadscentrum stond ik opeens oog in oog met een van de vreemdste bouwwerken die ik in China heb gezien.

Nu had ik tijdens mijn reizen in China wel meer merkwaardige ‘historische bezienswaardigheden’ gezien. In mijn woonplaats Xi’an, de stad die ooit het oostelijke einde van de Zijderoute was en floreerde tijdens de Tang-dynastie (7e – 9e eeuw), had men bijvoorbeeld een enorm ‘pretpark’ genaamd Tang Paradise gebouwd. Dit park bestaat volledig uit betonnen replica’s van pagodes, paleizen en tempels zoals die er tijdens de Tang-dynastie uitgezien moeten hebben. Een andere bizarre plek was Dachang, op de route van de beroemde boottocht door de Drie Kloven van de Yangtze rivier. Het oorspronkelijke 1.700 jaar oude dorp was door de bouw van de Drie Kloven Stuwdam volledig onder water komen te staan. Gezien de grote historische waarde ervan besloot men Dachang bergopwaarts na te bouwen. Het resultaat was een ‘oud dorp’ dat er opmerkelijk glanzend en nieuw uitzag, ingesloten tussen nieuwe flatgebouwen.

Datong_1

Datong’s nieuwe oude stadsmuur

De gloednieuwe ‘oude stadsmuur’ die men in Datong aan het bouwen was moet toch wel het merkwaardigste ‘historische’ bouwsel zijn dat ik op mijn reizen in China te zien kreeg. De majestueuze stadsmuren stonden na mijn twee jaar in Xi’an hoog op mijn lijst van favoriete delen van die stad en in Pingyao, een oud dorpje tussen Xi’an en Beijing, had ik ook over de stadsmuren gelopen. Ik wist dat diverse andere steden in China ooit stadsmuren hadden gehad. Van Beijing is er rondom de Verboden Stad nog een deel bewaard gebleven en ook in plaatsen als Dali, Nanjing en Kaifeng staan nog steeds (delen van) oude stadsmuren.

Maar van de stadsmuren van Datong had ik nog nooit gehoord. Datong bleek 1.600 jaar geleden drie dynastieën lang de hoofdstad van het keizerrijk te zijn geweest en droeg zelfs tijdelijk de naam Xijing (‘westelijke hoofdstad’). Oorspronkelijk had de stad een muur die net als de oudste delen van de Chinese Muur bestond uit aangestampte aarde. In de afgelopen 1.600 jaar werden de muren regelmatig aangepast en versterkt, maar sinds de 19e eeuw was er behalve een paar oude foto’s weinig meer over van de muur. Tijdens de jaren van Mao, waarin de Culturele Revolutie de aanval opende op al het historische erfgoed, zijn de laatste resten vrijwel volledig verloren gegaan.

Maar daar stond ik in Datong, en voor mij herrees een gloednieuwe stadsmuur uit de grond, omringd door bouwputten, graafmachines en kranen. Op bepaalde plaatsen werd de nieuwe muur over restanten van de oude muur van aangestampte aarde en bakstenen gebouwd. Op andere plaatsen werd een volledig nieuw betonnen skelet aangelegd. Het geheel werd daarna met stenen belegd om het oud te laten lijken. De vraag waarmee ik bleef zitten was: waarom?

Datong_2

The Chinese Mayor

Het mysterie ontrafelde zich bij het bekijken van de documentaire The Chinese Mayor van Zhao Qi, ook bekend van The Last Train Home. De documentaire volgt Geng Yanbo, de opmerkelijk openhartige burgemeester van Datong, aangesteld in 2008. Na zijn komst besloot Geng dat het troosteloze Datong een economische boost nodig had en dat toerisme het die boost kon geven. Hij moet de populariteit van de historische binnensteden van Pingyao en Xi’an gezien hebben en gedacht hebben: ‘Dat kunnen wij ook!’. Nu zijn er in de omgeving van Datong wel enkele interessante bezienswaardigheden, waaronder de Yungang grotten met boeddhistische beelden en het opmerkelijke Hangende Klooster, maar de stad zelf blonk uit in alledaagsheid.

The Chinese MayorGeng’s plan was om de oude stadsmuren te herstellen en binnen de grenzen van de muren nieuwe  gebouwen uit de grond te stampen in de oude Ming-dynastie-stijl, waaronder zelfs een replica van een voormalig prinselijk paleis. Een aantal bestaande oude tempels kreeg ook meteen een facelift. Voor de uitvoering van dit plan moesten 40.000 huishoudens gedwongen verhuizen, waardoor de burgemeester al snel de bijnaam ‘Geng Chai Chai’ kreeg (‘Geng de Sloper’). In de documentaire is te zien hoe dit tot frequente frictie leidde en hoe Geng op straat veelvuldig wordt aangeklampt door mensen die weigeren te verhuizen of niet tevreden zijn met hun nieuwe appartement. Dat een aantal van hen, bij gebrek aan alternatieven, moet vertrekken uit tientallen jaren geleden illegaal gebouwde huizen maakt de kwestie er niet eenvoudiger op.

Hoewel Geng’s plannen associaties oproepen met een prestigeproject zet de documentaire hem neer als een integere man met oprecht goede bedoelingen voor de stad en die veel tijd doorbrengt onder de mensen en met het inspecteren van de bouwplaatsen. Hij geeft leidinggevenden in het project er regelmatig van langs terwijl hij er zelf weer van langs krijgt van zijn vrouw, omdat hij van 4 uur ’s morgens tot 10 uur ’s avonds werkt en nooit thuis is.

In 2013 kreeg Geng plotseling promotie en vertrok naar Taiyuan, de provinciale hoofdstad. Hij had er 5 jaar op zitten in Datong, 3 jaar meer dan de gemiddelde termijn van een burgemeester. In de documentaire is te zien hoe hij in tranen is na zijn afscheidsplechtigheid en hoe bewoners op straat demonstreren voor zijn terugkomst. Opmerkelijk, aangezien dergelijke massabijeenkomsten in China normaal nooit zijn toegestaan. De vraag blijft of het verzoek van het volk zijn oorsprong vindt in de populariteit van Geng of in de angst bij de bevolking dat het 50 miljard RMB kostende renovatieproject en de bouwputten onvoltooid achterblijven. Samen met een torenhoge schuld.

A Tale of Two CitiesLuchtfoto Datong

In juli 2015 keer ik terug in Datong. Rondlopen in haar nieuwe binnenstad is nu een merkwaardige belevenis. Net als in Dachang dwaal je tussen nieuwe gebouwen die een oude geschiedenis moeten uitstralen. Er zijn weinig mensen, want de woonhuizen zijn grotendeels gesloopt en de mensen zijn naar buiten de stadsmuren verhuisd. Een groot deel van het gebied binnen de muren bestaat echter nog uit bouwvallige huisjes en vieze straatjes. Je steekt een straat over en loopt in enkele stappen van de namaak Ming-dynastie naar een krottenwijk van 20e-eeuws China.

De verhuizing van dit deel van de stad is duidelijk stil komen te liggen met het vertrek van Geng. De muur zelf omcirkelt een gebied van 3,3 vierkante kilometer maar is nog niet voltooid; op een Google Earth-foto van december 2014 is te zien hoe aan de westzijde nog zo’n 300 meter muur ontbreekt. Nieuwsgierig naar de reden waarom de muur nooit voltooid is neem ik een kijkje op de betreffende plek. De muur blijkt er onderbroken te worden door één enkel gebouw, een vestiging van telecombedrijf China Unicom. Een staatsbedrijf dat zich schijnbaar niet zo makkelijk heeft laten wegjagen als de 40.000 huishoudens. In dit promofilmpje ziet het er (vanaf 5:40 min.) echter uit zoals Geng het waarschijnlijk voor ogen had. Maar zal het project ooit voltooid worden en zal Datong ooit herrijzen als nieuwe replica van haar oude glorie? En zelfs als dat het geval is, zullen de hordes toeristen die Geng beloofde dan ook echt komen? In de bijna lege straten van het door de muur omsloten centrum zijn ze nog niet te vinden.