Toen Margareth Thatcher tijdens haar eerste ontmoeting met Deng Xiaoping aangaf dat Engeland wel betrokken wilde blijven na de overdracht van Hong Kong aan China, liet het antwoord van Deng niets aan duidelijkheid te wensen over: “Ik kan daar nù binnen wandelen en het hele zaakje vanmiddag nog inpakken en wegwezen”. Waarop the iron lady antwoordde: “Dat kan ik niet tegenhouden maar dan weet de wereld wel meteen wat ze aan China heeft.”

Vandaag de dag zou het China geen enkele moeite kosten om korte metten te maken met Hong Kong. Hoewel het Chinese leger hier gestationeerd is, hoeft er zelfs geen militair aan te pas te komen. Hong Kong is voor haar drinkwater vrijwel volledig afhankelijk van China. De kraan hoeft daar maar dichtgedraaid te worden en het is duidelijk wie het voor het zeggen heeft.

Dat het water hier nog steeds rijkelijk vloeit, toont aan dat de manier waarop de wereld naar China kijkt, nog steeds belangrijk is voor de machthebbers in Beijing.

 

Goede relaties

Men kan zich echter in toenemende mate afvragen hoe lang dit nog het geval zal zijn. Wat het Westen vond van China, was de afgelopen decennia van belang. Om de ongekende groei in China mogelijk te maken en het alleszins bewonderingswaardige streven om honderden miljoenen mensen uit armoede te halen, had China de westerse investeringen en afzetmarkten hard nodig. Net als de grondstoffen uit Afrika en Latijns Amerika trouwens. Goede relaties opbouwen, in stand houden en het spel mee leren spelen had prioriteit.

Sinds 2008, de instorting van de westerse economieën, zijn de rollen aan het omdraaien. Nu heeft ook het Westen belang bij goede relaties met China. Menig politiek leider op officieel bezoek in Beijing, doet het thema mensenrechten af met wat vaag binnensmonds gemompel. China is belangrijk, maar het besef van de impact die zo’n uit de kluiten gewassen economie op de wereld kan hebben, is moeilijker in te schatten.

Vriend

Iemand die dit heel goed begrijpt is Milos Zeman, president van Tsjechië, het enige land waar Xi Jinping een tussenstop maakte op doorreis naar de nucleaire top in de VS begin deze maand. Tsjechië is van strategisch belang voor het One Belt One Road plan dat China aan het uitrollen is; een enorm infrastructuur netwerk van China tot aan Afrika. Tsjechië vormt een grens tot West en Oost Europa, waartoe ook de centraal Aziatische republieken gerekend worden. Bovendien: de Tsjechische president begrijpt het belang van China in de nieuwe wereldorde en beseft dat de invloed van Azië zal toenemen. Dan kun je maar beter goede vrienden zijn.

Maar zou Zeman zich weleens afvragen wie die goede vriend is? Is dat het China dat geen onduidelijkheid wil laten bestaan over de vraag wie het voor het zeggen heeft in de Zuid-Chinese Zee, het China dat het met mensenrechten niet zo nauw neemt en vrijheden van NGO’s en religieuze instellingen inperkt? Of is het meer het China dat een succesvolle rol van stille diplomatie gespeeld heeft bij de nucleaire deal die vorig jaar met Iran gesloten is, het China dat een belangrijke taak heeft in tien van de achttien vredesmissies van de VN en dat tijdens de klimaattop in Parijs van cruciaal belang bleek voor het bereikte resultaat?

Met welk China hebben we van doen en waar is de raadselachtige Xi op uit?

 

Wij hier in Hong Kong weten het niet

Na dat eerste gesprek tussen Deng en Thatcher en de vele gesprekken die er op volgden, is er bij de overdacht van Hong Kong aan China een one country two systems beleid gekomen. Hong Kong hoort bij China maar mag haar eigen waarden en vrije instituties behouden. Over wat die belofte in praktijk echt waard zijn, worden we hier in Hong Kong steeds somberder.

We zien steeds meer een China dat met Hong Kong doet wat het wil. De bizarre gang van zaken rond Lee Po, verkoper van kritische boeken die samen met enkele van zijn collega’s eind vorig jaar op mysterieuze wijze verdween, maakt glashelder dat het naïef is te hopen. Te hopen op consideratie van China ten aanzien van behoud van eigen waarden in Hong Kong, zoals vrijheid van meningsuiting, vrije pers en transparante rechtspraak.

Bovendien zien we hier een zelfverzekerd China dat zich minder gelegen laat liggen aan welke reputatie het in de wereld heeft. De geschiedenis van Lee Po had makkelijk gebruikt kunnen worden om het beeld ten aanzien van mensenrechten in China positief bij te stellen. Door de boekverkoper naar huis terug te sturen en te bekennen dat er een fout gemaakt was, had China internationaal enorm aan gezag gewonnen. Maar dat is niet gebeurd: Lee Po kwam lachend terug naar Hong Kong, verzekerde iedereen dat hij het prima maakt, sloot per direct zijn boekwinkel, zag tussendoor af van zijn Britse nationaliteit en raakt nog steeds niet uitgesproken over de vele geweldige successen van het prachtige vaderland China…

Tien jaar

De film Ten Years, schetst vijf sombere scenario’s voor Hong Kong over tien jaar als de invloed van China verder toeneemt. Ondanks dat het een in China verboden film is en vertoning ook hier in Hong Kong moeilijk is gemaakt, werd hij onlangs als beste film uitgeroepen tijdens het Hong Kong Filmfestival.

Ik denk dat het verpletterende succes van de low-budget film te maken heeft met het feit dat de werkelijkheid in Hong Kong anno 2016 al extremer is dan de treurigstemmende scenario’s uit het script. Ten Years is een film die de rest van de wereld ook zou moeten zien. De film gaat niet over Hong Kong maar juist over China en daarmee over de toekomst van onze wereld.