2021 markeert het honderdjarig bestaan van de CCP. Sense Hofstede schreef daarom een blogvierluik over “Het honderdjarig jubileum van de CCP is een kantelpunt in de ideologie van Peking”. Dit is het eerste deel. 

De ideologie van een partijstaat zoals China is nooit constant. Over de honderd jaar die de Chinese Communistische Partij (CCP) bestaat, zien we grote bewegingen tussen pragmatisme en fanatisme, tussen openheid en geslotenheid, tussen internationalisme en nationalisme. Het China van Xi Jinping is ideologischer dan het in lange tijd geweest is. Deze ideologie is fanatieker, geslotener, en nationalistisch. Maar dit is slechts het pieken van een kracht die zich al jaren aan het opbouwen is.

Het is duidelijk dat het Chinese wereldbeeld zich nu op een kantelpunt bevindt. Men gelooft dat China’s moment is aangebroken. Nadat Peking dankzij de gijzelneming van de twee Canadese Michaels de vrijstelling van Huawei’s Meng Wanzhou had bewerkstelligd, stelde het Volksdagblad in een triomfantelijk hoofdredactioneel commentaarGeen kracht kan de vooruitgang van China stoppen”. In dit vierluik leg ik uit hoe Xi Jinping’s China de wereld ziet. Dit eerste deel zet de ideologische erfenis van het verleden uiteen. Het tweede deel gaat over de marxistisch-hegeliaanse kijk op de loop van de geschiedenis die daaruit volgt. Het derde deel legt uit op welk moment in die loop wij ons volgens het Gedachtegoed van Xi nu bevinden. In het vierde deel leg ik de post-Westerse wereldorde uit die China op basis hiervan voorstelt.

Maoïsme nog altijd van belang

Voor de ware gelovigen is het een mooi theologisch vraagstuk hoe communistisch of socialistisch China nog is. Maar ondertussen moeten alle Chinese partijkaders en ambtenaren nog altijd verplicht naar scholing en herscholing. Verplicht neemt men de laatste theoretische ontwikkelingen van het marxisme-leninisme-maoïsme en het Gedachtegoed van Xi Jinping voor het Nieuwe Tijdperk over het Socialisme met Chinese Karakteristieken (Xí Jìnpíng xīn shídài zhōngguó tèsè shèhuì zhǔyì sīxiǎng, kort: Gedachtegoed van Xi) tot zich, desnoods thuis via app.

Na een periode van verslapping, heeft Xi de focus op partijideologie als leidend middel weer teruggebracht. François Bougon’s Inside the Mind of Xi Jinping (Dans la tête de Xi Jinping) is niet het enige werk dat benadrukt dat de top waarlijk gelooft. Om te begrijpen wat Chinese bestuurders zeggen, moet je hun overtuigingen serieus nemen, alleen al om hun vocabulaire te verstaan. Als Chinese partijleiders continu herhalen dat de Volksrepubliek nog steeds socialistisch is, dan kunnen we dat niet blijven afdoen als lege woorden voor de bühne.

Deze claims komen namelijk uit een politiek systeem waarin partijkranten, toespraken, beleidsnotities, en geschiedschrijving nog steeds – en steeds sterker – deze partijideologie moeten volgen. Een serieuze Chinakenner kan niet anders dan het advies opvolgen van de wijlen Belgisch-Australische pekingoloog Pierre Ryckmans (Simon Leys) om te volharden in het knagen aan neushoornworst en het slikken van emmers met zaagsel dat het lezen van de officiële teksten vaak is.

De top leeft apart met zelfs nog een eigen voedselvoorziening. Deze fysieke isolatie in een maoïstisch milieu wordt versterkt door mentale isolatie. Doordat buitenstaanders een minder ideologisch verhaal te horen krijgen, hebben die niet altijd door wat de elite in eigen kring vertelt. Een deel van deze elite bestaat uit de zogenaamde ‘Rode Adel’ – afstammelingen van de eerste revolutionairen die geloven dat regeren hun geboorterecht is. Het is dankzij hún Heilige Partij dat China als Volksrepubliek weer sterk is. Xi is een van hen.

China is daarnaast in de ban van een mythische kijk op de eigen geschiedenis, een simplistisch verhaal van zogenaamd vijfduizend jaar ononderbroken vreedzame beschaving. Het is niet alleen financieel gewin dat Chinezen buiten de Volksrepubliek voor Peking wint. De aantrekkingskracht van het herstel van deze glorie is een belangrijke reden waarom zelfs eens anticommunistische Chinese nationalisten van Hong Kong tot Europa zich achter het China van Xi scharen.

Communistisch nationalisme

Na een onfortuinlijke interruptie van twee eeuwen moet bij het honderdjarig bestaan van de Volksrepubliek in 2049 het eens dominante China weer ‘herrezen’ zijn: dan moet de Chinese Droom van de Grootse Herrijzenis van het Chinese Volk (Zhōnghuá mínzú wěidà fùxīng de zhōngguó mèng, kort: Chinese Droom) bereikt zijn. Deze Herrijzenis betreft het ongedaan maken van de ‘Eeuw van Nationale Vernedering’ (bǎinián guóchǐ). Die vernedering bestaat niet alleen uit de manier waarop Westerse en Japanse mogendheden het keizerrijk kapotmaakten en uitbuitten, maar ook dat dit juist China overkwam, een wereldbeschaving die net zo machtig had moeten zijn.

Sinologe en voormalig beleidsadviseur op het Franse ministerie van defensie Nadège Rolland en academicus William Callahan schrijven over een ‘pessoptimistisch’ China. Er zit spanning tussen het sterke geloof in het recht op grootmachtstatus voor de eigen superieure beschaving aan de ene kant, en aan de andere kant een enorm gevoel van vernedering en gekrenktheid in een gemene wereld die het op China voorzien heeft.

De huidige leiders wijzen naar de keizerlijke glorie, de communistische overwinning in de Chinese Burgeroorlog, de economische boom na 1978, en het vermeende succes tijdens de crises van 2008 en 2020 als bewijs dat de ‘wetenschap’ van het Socialisme met Chinese Karakteristieken werkt. Het ‘falen’ van het Westen helpt de superioriteit van het Chinese systeem nog eens te benadrukken.

Tegelijkertijd kleuren de nationalistische verwachtingen van China’s rechtmatige positie in de wereld wat Peking als ‘eerlijk’ ziet. Rolland beschrijft in haar rapport een sterk verlangen naar wat ze een ‘gedeeltelijke hegemonie’ noemt: een Chinese invloedszone waarin Westerse invloed is uitgebannen en er grote mate van onderdanigheid naar China is. In deze visie zijn de Verenigde Staten uit Oost-Azië verdwenen, is Taiwan geannexeerd en houden Japan en de beide Korea’s zich koest.

Hoe denkt deze maoïstische Partij zulke nationalistische doelen te bereiken? Zoals de partijpublicaties keer op keer benadrukken, het ‘geheime wapen’ is het Socialisme met Chinese karakteristieken. Het huidige zelfvertrouwen is nu extra zichtbaar vanwege het historische Moment waarop de Partij denkt dat de wereld zich nu bevindt. In de volgende delen zal ik duidelijk maken waar dat vandaan komt en wat dit betekent voor het handelen van de Partij.

 

Dit artikel is deel van een serie blogs rondom het honderdjarig bestaan van de Chinese Communistische Partij (CCP) in 2021. Een aantal China2025.nl bloggers behandelt in deze serie verschillende aspecten van de CCP. Lees de andere blogs in deze serie elders op China2025.nl