Zaterdag 15 maart is de Internationale Dag tegen Politiegeweld. In China zijn verschillende diensten verantwoordelijk voor de openbare orde. Hun reputatie is niet vlekkeloos.

Wie weleens op het Tiananmenplein in Beijing is geweest, zal zich misschien hebben afgevraagd wie er verantwoordelijk is voor de openbare orde in de hoofdstad. Er paraderen militairen, er staan politiemensen in groene uniformen, blauwe uniformen, witte uniformen en dan zijn er nog stuurs kijkende mannen in burgerkleding die opvallend-onopvallend rondhangen.

Militairen moeten de landsgrenzen verdedigen, maar hebben ook de taak op te treden bij grote binnenlandse calamiteiten. Dat kunnen natuurrampen zijn, maar ook massale ordeverstoringen waarbij de stabiliteit van de natie in het geding is. Op dat laatste zijn ze niet getraind of toegerust. Hun inzet is ultimum remedium, zoals we bij de opstanden in juni 1989 hebben gezien.

Soorten politie

De olijfgroene uniformen zijn van een paramilitaire organisatie, die de bewapende volkspolitie heet. Ze zijn bedoeld om op te treden bij grote ordeverstoringen en er is een aparte anti-terrorisme-eenheid, de sneeuwluipaarden. Maar op plekken waar onrust wordt verwacht, in Beijing, Xinjiang of Tibet, zie je ze veel op straat.

De blauwe uniformen zijn van de medewerkers van het ministerie van publieke veiligheid. Deze eenheden lijken het meest op wat we in Nederland de politie noemen. Zij doen het dagelijkse politiewerk en staan het dichtst bij de Chinese burgers. In principe doen zij hun werk onbewapend, maar sinds 2006 worden alle Chinese politiemensen getraind in het gebruik van vuurwapens. Als het nodig is gaan zij met hun Norico de straat op.

En dan zijn er nog gemeentelijke straatwachten, chengguan, die toezien op lokale regels. Vaak dragen ze smetteloos witte uniformhemden, maar in iedere stad is het weer anders. Soms herken je ze aan een witte helm en een steekvrij vest. Soms dragen ze alleen een armband over hun burgerkloffie.

Een ding hebben ze gemeen: je kunt beter geen ruzie met ze krijgen. Chinese politiemensen zijn onvoorspelbaar. Doorgaans rustig, beleefd en de-escalerend, maar het kan zomaar dat ze op hun strepen gaan staan, schelden en hardhandig optreden.

Over de schreef

Agenten die over de schreef gaan wordt vaak de hand boven het hoofd gehouden. Toen in 2010 de vrouw van een provinciebestuurder een kwartier lang door zes agenten in elkaar werd geslagen omdat ze dachten dat zij een petitie wilde aanbieden, verklaarde de politiechef van Wuhan: “Het was een misverstand. Onze mensen hebben zich niet gerealiseerd dat het de vrouw van een vooraanstaand leider was.”

Een rapport uit 2013 van Human Rights Watch China over de behandeling van sekswerkers, geeft goed aan hoe rechteloos de zwakste groepen burgers ten opzichte van de politie staan.

Een prostituée beschrijft hoe ze door agenten aan een boom werd gebonden, met water werd overgoten en werd geslagen om haar tot een bekentenis te dwingen. Een andere sekswerker vertelde hoe een klant de politie belde, waarna ze een geldbedrag moest betalen dat door de agenten en de tipgever werd verdeeld.

De chengguan hebben van alle ordehandhavers de slechtste reputatie. Chinezen vinden ze ongemanierd, gewelddadig en corrupt. Zelfs China Daily noemt de reputatie van chengguan ‘boosaardig’.

Afgelopen zomer ontstond in China grote ophef over de dood van een gehandicapte meloenenverkoper in Linwu. Hij werd door zes straatwachten doodgeslagen. De chengguan zeiden dat de man plotseling in elkaar was gezakt, maar hadden geen verklaring voor twee hoofdwonden van zes en vier centimeter. Ook konden ze niet verklaren waarom de vrouw van de straatverkoper buiten westen was geraakt. De lokale overheid trad snel op om de onrust te beteugelen en de zes en hun chefs werden ontslagen en vervolgd.

Dankzij de mobiele telefoon wordt steeds vaker het optreden van politiemensen en straatwachten vastgelegd. De beelden laten vaak een andere werkelijkheid zien dan de officiële lezing. Misschien dat dit nog het beste middel is om politiegeweld in China uit te bannen.

De Reis door China in 48 dagen gaat verder op 22 maart: Wereld Water Dag.