Dimensies en een ui

Vraag je een student internationaal management wat hij van de cultuur van China weet, dan is de kans groot dat hij het volgende zegt:

Anders dan in Nederland, waar we graag als gelijken met elkaar omgaan, zijn de machtsafstanden in China groot. Ook is typisch voor de Chinezen dat ze meer als groep en minder als individu handelen. Loyaliteit aan de groep is heel belangrijk.

Waarschijnlijk zegt de student dan ook nog wat over het andere tijdsperspectief van de Chinees. Dat zou, op grond van het ‘Confucianisme’ de nadruk leggen op de lange termijn, terwijl wij westerlingen op de korte termijn gericht zijn. Maar hoe moet je die cultuur dan voorstellen, waar bestaat die uit?

Grote kans dat je op die vraag een verhaal krijgt over een ui, bestaande uit vele lagen. Pel je die af, dan kom je bij de kern, waar voor de Chinezen een wereldbeeld te vinden is dat geworteld is in een geschiedenis van duizenden jaren. Midden in die ui vinden we ook kernwaarden, die voor Chinezen fundamenteel afwijken van die van de westerling. Respect voor autoriteit en familiewaarden zijn centraal.

Dit verhaal over de eigen cultuur van de Chinezen wordt aan universiteiten en hogescholen gedoceerd en internationale managers worden ermee voorbereid op zakendoen in China. Ook ikzelf heb als managementdocent MBA-studenten jarenlang een dergelijk verhaal gedoceerd. Vorig jaar schreef Ben Tiggelaar nog een column in de NRC* met als boodschap dat ‘Chinezen echt anders zijn’ op basis van een plaatje van de Chinese cultuur in de traditie van Hofstede. Waar komt dit beeld vandaan en hoe behulpzaam is het voor het begrijpen van het moderne China?

Geert Hofstede en zijn onderzoek sinds 1968

In februari van dit jaar overleed de onderzoeker die aan de basis stond van het denken over internationale cultuurverschillen en de betekenis daarvan voor zakendoen over grenzen: Geert Hofstede. Ook het denken over de cultuur van China, met name in de sfeer van management en internationale handel, is tot op heden sterk beïnvloed door zijn werk, of liever gezegd: door interpretatie van zijn werk. Over Hofstede en zijn onbetwistbare betekenis voor het cultuuronderzoek gaat het volgende niet. Ik wil het hebben over zijn erfenis voor zover die China betreft en vooral wat er met die erfenis gedaan wordt.

Geert Hofstede deed zijn baanbrekende onderzoek naar nationale cultuurverschillen van managers binnen IBM vanaf meer dan vijftig jaar geleden (1968 en 1972). Hij analyseerde meer dan 116.000 vragenlijsten uit 40 landen en vond daarin met statistische technieken patronen. Hij interpreteerde die als landenculturen. Hier ontstonden de dimensies waarmee we nog steeds culturen van elkaar kunnen onderscheiden zoals machtsafstand, onzekerheidsvermijding, individualisme en masculiniteit.

Het beeld van China

In het oorspronkelijke IBM-onderzoek rond 1970 was het China van Mao Zedong geen object van onderzoek. Wel waren er gegevens over Taiwan, Hongkong en Singapore, die een indruk gaven van de Chinese cultuur met bijvoorbeeld hoge machtsafstanden en laag individualisme. Later (begin jaren 80 van vorige eeuw) kwamen wel wat gegevens uit China beschikbaar, door samenwerking met een in Hongkong werkende onderzoeker Michael Harris Bond. Deze onderzoeker legde de nadruk op de invloed van het Confucianisme en had ook gepubliceerd over de psychologie van de Chinese werknemer. Het Confucianisme kreeg in de Chinese gebieden buiten de  Volksrepubliek in de jaren tachtig veel aandacht, als vermeende oorzaak van het economisch succes van de ‘Aziatische Tijgers’.

Hofstede en Bond ontwikkelden zelfs een nieuwe dimensie in het cultuurmodel: ‘lange-termijnoriëntatie’. Zo ontstond in de jaren tachtig een vereenvoudigd beeld van de cultuur in termen van de dimensies van Hofstede en een verhaal over het Confucianisme als motor van economisch succes. Dit beeld en dit verhaal hielpen westerse zakenmensen met Chinezen om te gaan toen Deng Xiaoping de deur had opengezet.

Waar is het moderne China?

Sinds Hofstede en zijn collega’s hun toen baanbrekende onderzoek deden, is er veel veranderd. De typische expat die in China leiding moet geven aan Chinezen is al lang vervangen door goed opgeleide Chinese managers. China is inmiddels nummer twee in de wereldeconomie en heeft een moderne stedelijke cultuur. Onder leiding van de Communistisch Partij ontwikkelt het een eigen moderniteit. Kunnen we onderzoek uit de jaren zeventig en tachtig nog gebruiken om de moderne Chinees te begrijpen? Helpt dit de zakenpersoon uit het Westen? Voldoet een vereenvoudigd beeld van Confucianisme om de dynamiek van het huidige China te begrijpen? Ik denk het niet.

Waarom is een cultuurbeeld van veertig jaar oud dan nog steeds aantrekkelijk? In de eerste plaats, denk ik, door de behoefte die er nog steeds is aan een simpel beeld voor zakenmensen die geen tijd hebben om zich echt in het land te verdiepen. Daar spelen trainers en scholen op in. Zelfs serieuze onderzoekers van de Chinese economie vinden kennelijk het vereenvoudigde cultuurbeeld aantrekkelijk. Zo baseert de econoom Ebbers zijn beeld van de culturele context geheel op een combinatie van het model van Hofstede en een aantal kenmerken van het Confucianisme.

Verder is, met de toenemende spanningen tussen China en de rest van de wereld, de neiging tot stereotypering groot: plaatjes maken waarin je verschillen uitvergroot. Dat laatste geldt helaas ook voor de Chinezen zelf die de eigenheid van de eigen cultuur steeds meer benadrukken. Het exceptionalisme van het huidige China vergroot de nadruk op culturele identiteit. Ook westerse Chinadeskundigen ondersteunen dit verhaal, door een nationalistische interpretatie van de  eeuwenoude cultuur van China over te nemen. Het oude oriëntalisme in Westen, dat het anders-zijn van de ‘Oosterling’  benadrukte, komt zo omgekeerd terug als een nationalistische cultuurmythe.

Vereenvoudigde interpretaties van het ooit vernieuwende werk van Hofstede kunnen daarin een rol spelen: de ‘ui’ van het Westen en die van China hebben verschillende kernen, die elkaar elkaar niet kunnen raken. Deze manier van denken zit wederzijds begrip van culturen in de weg, zoals de Chinese deskundige Fang schreef. Tijd om ons echt te verdiepen in de culturele puzzel van het moderne China.

 

* Tiggelaar nuanceerde deze column beduidend na diverse kritiek in deze reactie.