Liberalisme en liefde voor China

Dit boekje – eigenlijk geen boek maar eerder een lang essay – geeft een compact betoog over het China van Xi Jinping. Hoe moeten wij in Nederland (in Europa, in het Westen) dit totalitaire regime begrijpen, hoe moeten we het vanuit onze waarden beoordelen? Henk Schulte-Nordholt beantwoordt deze vragen vanuit zijn persoonlijke opvattingen, geworteld in jarenlange ervaring in China en kennis van de Chinese geschiedenis en cultuur.

Uit de titel is al duidelijk dat de auteur het bewind van Xi Jinping en de partij negatief beoordeelt. Het boek is een aanklacht tegen dit China en vooral ook een pleidooi om het te beoordelen op basis van wat het doet – ten opzichte van de eigen bevolking, in relaties met andere landen, in internationale instituties – eerder dan op grond van wat het zegt: de ideologische propaganda van de Partij.

Maar Schulte Nordholt houdt van China en zijn rijke cultuur. Politiek gelooft hij in de liberale democratie van het Westen (Verenigde Staten, Europa). Voor hem is de totalitaire staat van Xi Jinping zowel in strijd met de liberale en democratische waarden van het Westen als met de wijsheid van het oude China, hoe Xi deze laatste ook gebruikt als rechtvaardiging van zijn macht en die van de Partij.

Leninisme en Stalinisme: het gaat om macht

Auteur Henk Schulte Nordholt

We moeten ons volgens de auteur niet laten wijsmaken dat Xi een wijze keizer in de Chinese traditie is. Nee, de macht van de partij is gebaseerd op leninistische organisatieprincipes en stalinistische vormen van machtsuitoefening, die strijdig zijn met de oorspronkelijke Chinese cultuur. Dit moeten we ook in het Westen begrijpen.

In een betoog, dat weinig ruimte laat voor twijfel, beweert de auteur dat het verwerven, vergroten en behouden van macht van de Partij – een aantal families die een band hebben met de grondleggers van de partij – de enige drijfveer is. Dat geldt binnen China, maar ook in internationale verhoudingen, waar het vestigen van de ‘wereldheerschappij’ en het ondubbelzinnige doel is. Zo moeten we bijvoorbeeld dus aankijken tegen de Nieuwe Zijderoutes, de schuldendiplomatie en de omgang met de Covid-19-crisis. Maar we zien dit streven naar absolute macht ook in de ‘digitale bewakingsstaat’ die China geworden is en in de onderdrukking van minderheden (Xinjiang, Tibet, Binnen-Mongolië).

Schulte-Nordholts beeld van een kwaadaardig China komt dicht bij dat van Amerikaanse ‘China-haviken’, die ook onder Biden grote invloed blijken te hebben.

Westerse coalitie en Chinese cultuur

De auteur benadrukt dan ook het belang van een coalitie van democratische landen om China in toom te houden, macht met macht te beantwoorden. Europa is hem nog te weifelend en soft. Helaas besteedt hij geen aandacht aan de verzwakking van het westerse bondgenootschap, ook onder Biden, van wie hij kennelijk nog veel verwacht.

De samenwerking tussen de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië als antwoord op China vormt een recent voorbeeld. Europa werd hier immers buiten gelaten. Hoe realistisch is de eenheid van het ‘Westen’ die de auteur kennelijk veronderstelt? Het geopolitieke verhaal komt bij hem niet goed uit de verf.

Maar voor de auteur komt de in zijn ogen onvermijdelijke instorting van het totalitaire regime toch niet van het Westen, maar van de Chinezen zelf.  Die zullen uiteindelijk het ‘xi-isme’ afwerpen, aangezien deze leer strijdig is met de eigen Chinese cultuur. In deze profetie toont Schulte Nordholt zich een idealist: niet macht en belangen, maar waarden en ideeën bepalen uiteindelijk de loop van de geschiedenis. Hij gelooft in universele menselijke waarden. Die ziet hij ook belichaamd in de oude Chinese cultuur die door het communistische machtsstreven onder de voet is gelopen. Hij gelooft in de Chinezen:

‘Het xi-isme gaat deze mensen noch veranderen noch eronder krijgen. Dankzij hen komt het goed met China en tussen China en het Westen.’ (pag. 136).

Belangrijk thema, onduidelijk perspectief

De vraag hoe wij ons in Nederland (Europa) ten opzichte van China dienen op te stellen is actueel. Wat dat betreft agendeert Schulte-Nordholt het juiste thema, maar geeft zijn betoog ook zicht op wat we zouden moeten doen vanuit Nederland of Europa, behalve ons hard opstellen en niet in de fabeltjes van Xi geloven? Eigenlijk heeft hij op dat punt weinig te bieden. De vraag op ‘is China nog te stoppen’ wordt dan ook niet beantwoord.

Het geopolitieke krachtenveld waarin wij zelf moeten handelen, komt onvoldoende in beeld. In plaats daarvan moeten we onze hoop vestigen een morele herrijzenis van China gevoed door zijn eeuwenoude cultuur, een redenering waar wel de nodige kanttekeningen bij gemaakt kunnen worden. De morele verontrusting van de auteur over het China van Xi is overtuigend, maar wat we daarmee kunnen doen veel minder.

Is China nog te stoppen? Hoe een virus de werldorde verandert | Henk Schulte Nordholt | Querido’s Uitgeverij | juli 2021 | paperback €16,49 | ook verkrijgbaar als e-book | 320 p. | ISBN: 9789021425863