In China was het kalligrafieonderwijs eeuwenlang een lang en intens studietraject tussen een meester en een leerling. In deze moderne tijden waar alles steeds sneller en sneller gaat, heb ik als docent kalligrafie aan de KULeuven mijn eigen methode dienen te ontwikkelen om in een korte tijd Chinese kalligrafie aan te leren aan een ganse groep studenten, die met name uit sinologen en japanologen bestaat. Maar meer daarover misschien in een volgende blog.

Nu, dit “steeds sneller en sneller” is net iets dat wringt met kalligrafie. Als je kalligrafie wilt beoefenen moet je stoppen met rennen en – bij wijze van spreken – te voet gaan, of beter zelfs, helemaal stilzitten in het hier en het nu. En het begint allemaal met je (terug) bewust te worden van je ademhaling.

Kalligrafie en mindfulness

Ik heb dan ook in de syllabus van mijn cursus een aantal meditatieve teksten opgenomen die ik de studenten vraag aandachtig en luidop voor te lezen. Eén van die teksten is van Jon Kabat-Zinn:

TRY: stopping, sitting down, and becoming aware of your breathing once in a while throughout the day. It can be for five minutes, or even five seconds. Let go into full acceptance of the present moment, including how you are feeling and what you perceive to be happening. For these moments, don’t try to change anything at all, just breathe and let go. Breathe and let be. Die to having to have anything be different in this moment; in your mind and in your heart, give yourself permission to allow this moment to be exactly as it is, and allow yourself to be exactly as you are. Then, when you’re ready, move in the direction your heart tells you to go, mindfully and with resolution.

Soms vraag ik mijn studenten om een geschreven reactie over wat ze eigenlijk vinden van al dit “gedoe” rond ademhaling. Ik krijg dan feedback als:

“Voor veel mensen zou dit een nuttige manier kunnen zijn om zich te ontspannen, om een moment van rust te vinden.”

“Kalligrafie is meer dan mooi schrijven, het helpt je in het dagelijkse leven om jezelf nu en dan te kunnen ontladen maar om je aldus ook weer kunnen op te laden, en je hierdoor beter te kunnen focussen op wat je aan het doen bent of gaat doen.”

“Oefeningen als deze doen me nadenken over de wereld en doen me realiseren dat alles vluchtig is, alles relatief. Elk probleem dat ik heb, maar ook al het goede in mijn leven, het is allemaal relatief. Het maakt alleen zoveel uit als ik het laat.”

“Het lijkt erop dat op die korte momenten van gewoon ademen en niets anders doen, iemand echt in het heden kan leven, zonder herinneringen aan het verleden en zorgen voor de toekomst die hem tot last zijn. Het schept duidelijkheid over wat echt belangrijk is.”

Kalligrafie en Zen

Wijlen Alan Watts zou het met mijn studenten helemaal eens zijn geweest. In zijn hoofdwerk, The Way of Zen (1957) shreef hij immers:

“This way of breathing is not for special times alone. Like Zen itself, it is for all circumstances whatsoever.”

Aldus is kalligrafie dan ook een ideaal tegengif voor “life in the fast lane” – voor een wereld waar het ‘hebben’ het het ‘zijn’ haast helemaal heeft verdrongen.

Kalligrafie en de Dao

Reeds het simpele en langzame procedé van het inkt maken laat onze geest langzaam tot rust komen. Het wrijven van de inktstaaf op de inktsteen is een eenvoudige en langzame beweging waar je niet echt moet bij nadenken, maar waarbij het wel essentieel is dat deze beweging heel bewust en met de gepaste aandacht wordt uitgevoerd. Met iedere cirkelbeweging los je beetje bij beetje inkt op van de inktstaaf, met iedere beweging los je ook – cirkel na cirkel – je stress en je storende gedachten op. Dit doet me steeds denken aan wat Lao Zi zei (vrije vertaling):

Wie kan geduldig wachten tot zijn troebel water opgeklaard is?
Wie kan zich stil houden tot het moment van juiste actie uit zichzelf ontspringt?

Het perfecte instrument

Zen is hier niet meer veraf. Zoals eerder aangegeven, tijdens het kalligraferen is prestatiedrang immers niet op zijn plaats. De acties op het papier zijn een directe expressie van de gevoelens. Uit het werk van de kalligraaf blijkt de onmiddellijkheid en de directheid. Met de klassiek Chinese kalligrafietechnieken krijgt de kalligraaf immers geen tweede kans. Volgens Alan Watts is de techniek van de Zenkunst dan ook gekenmerkt door “A discipline in spontaneity and spontaneity in discipline”, en is kalligrafie “a perfect instrument for the expression of unhesitating spontaneity.”

De juiste ingesteldheid tijdens het beoefenen van kalligrafie is bijgevolg ook dat het resultaat niet de beloning is, maar de weg er naar toe. Ons bewust worden van onze ademhaling en vervolgens het ageren vanuit het hier en het nu creëert het ideale spanningsveld. Ons denken, voelen en handelen zijn één geworden. We zijn dan als één geheel bezig – we zijn dan ook “heel”. Dit besef kan dan eventueel (maar zonder te forceren) verder uitdeinen, waardoor we ons op een bepaald moment ook één gaan voelen met het penseel, de inkt en het papier – wie weet. Deze verbondenheid van de mens met de dingen om zich heen, tot en met de gehele kosmos, is een steeds wederkerend thema in de cultuur en filosofie van het Verre Oosten.

Kalligrafie, inderdaad een meditatieve en ambachtelijke bezigheid bij uitstek.