Op zoek naar ontbrekende periodes uit de diplomatengeschiedenis van zijn familie, vertrekt Vincent Chang in 2008 naar Chongqing om deze puzzelstukjes te vinden. Hij ontdekt hoe weinig er bekend is over de bilaterale relaties tussen Nederland en het Nationalistische China in de periode van 1927 tot 1950. Met Forgotten Diplomacy brengt hij deze periode weer tot leven.
Het doel van Chang’s onderzoek is bewijzen hoe historische gebeurtenissen de onderlinge verstandhouding tussen Nederland en China beïnvloedden. De opkomst van China op het mondiale toneel laat hij in dit nauwkeurig onderzochte werk samenvallen met de neergang van de koloniale macht van ons vaderland. Vervolgens gaat hij in op de invloed die deze periode heeft op de huidige bilaterale relatie.
Ritmiek van het boek
De inhoud van het boek beweegt zich als een accordeon; van breed macro perspectief naar nauwkeurig onderzocht historisch feit en weer terug. Daardoor krijgt de lezer een boeiend en lezenswaardig schouwspel te zien. Chang heeft een buitengewoon indringend portret van de Nederlandse diplomatieke ziel gemaakt, en daarmee een onbelichte periode aan de vergetelheid onttrokken. Dit onderzoek komt op een moment waarop een moreel appel aan de Nederlandse staat wordt gedaan om het eigen handelen gedurende de koloniale tijd met nieuwe inzichten te beoordelen. Ondanks Covid-19 die nu alle aandacht opslokt, kan de timing eigenlijk niet beter.
Het boek is rijk geïllustreerd en ruim voorzien van achtergrondinformatie. Last but not least, het lezen van Chang’s Engels is een groot genot: een rijk vocabulaire, nergens een woord te veel, een goede leescadans, soepel en helder taalgebruik.
Waarom dit onderzoek?
Nederlandse geschiedschrijving over deze periode richt zich grotendeels op de Nederlandse koloniale relaties en de Duitse bezetting. Aan Nederlands-Chinese betrekkingen is nauwelijks aandacht geschonken. Beide landen bevinden zich in unieke, historische omstandigheden en – ofschoon zij geografisch niet verder van elkaar af kunnen staan, raken hun paden op een aantal kritische momenten vervlochten.
Het boek is chronologisch opgebouwd. Iedere periode wordt uitgebreid geïntroduceerd zodat de lezer de grote wereldgebeurtenissen en veranderingen van die tijd naast elkaar kan zetten. Zonder die context zou het lastig inzoomen zijn op het kleinere, doch markante stukje Nederlandse geschiedenis op Chinese bodem.
De aard van die banden en de rol van het vernederende systeem van extraterritorialiteit (de door andere landen opgelegde wetten), geven een goed beeld van hoe de wereld er toen uit zag. China’s lage positie in de wereld-pikorde is een voortdurend terugkerend thema, dat de relatie met andere landen beïnvloedt. Chang laat in zijn onderzoek zien hoe historische gebeurtenissen in China zelf, zoals de Boxeropstand en de verwoestende inname van de hoofdstad Nanjing door Japan, doorwerken in het verloop van de bilaterale verhoudingen. Gedurende deze tweede periode wordt Nederland immers door de bezetting van Nederlands-Indië meegesleurd in de gewelddadige pan-Aziatische plannen van Japan.
Erkenning

Auteur Vincent Chang
Wanneer in 1927 de V.S. de Nationalistische overheid erkent, wordt dit internationaal bekrachtigd met de toetreding van het hoofd van de Chinese delegatie tot de Volkenbond. Chang laat zien dat deze periode vooral gekenmerkt wordt door een zeker optimisme, waarin handelsrelaties een goede basis blijken voor een hechtere band.
Deze tijd ziet ook een verandering in de geaardheid van de relatie, waarin uitwisselingen op gebied van cultuur, onderwijs en wetenschap een gezonde basis vormen voor de diplomatieke betrekkingen. Een mooi voorbeeld hiervan zijn de pogingen om gezamenlijk te werken aan de waterbeheersing in China. Niet elke vorm van samenwerking verloopt vlotjes stelt Chang, maar dergelijke stukjes vergeten geschiedenis zijn wel medebepalend voor hoe de onderlinge relatie tot verdere wasdom komt.
Tweede Wereldoorlog en afstand van extraterritorialiteit
De onstuitbare oorlogsambities van Japan leiden ertoe dat de Nationalistische overheid in 1937 uitwijkt naar Chongqing. Tegelijk probeert Japan Nederlands-Indië zover te krijgen dat het capituleert, maar krijgt nul op rekest. In 1942 besluiten 26 landen, waaronder Nederland en China, om op te treden tegen de As-mogendheden. Daarmee verandert de tot dan toe geldende semi-koloniale verhouding tussen China en de alliantie. Immers, de privileges die buitenlandse mogendheden ontlenen aan de extraterritoriale rechten in China, maken het moeilijk om daar in één klap afstand van te doen. De grote inspanning die China levert om landen te bewegen afstand te doen van hun oneerlijk verkregen rechten is een rode draad in Chang’s onderzoek.
Tegelijkertijd voert Chang aan dat beide kanten elkaar niet altijd veel te bieden hebben tijdens de oorlog. Nederland besluit militaire steun aan de Nationalistische regering te verlenen in de strijd tegen de Japanse bezetter. Een zweem van wantrouwen jegens China blijft, voert Chang aan, een land dat een steeds sterkere wereldmacht aan het worden is terwijl Nederland zijn macht juist ziet afnemen.
Koningin Wilhelmina en Madame Chiang Kai-shek
In 1943 wordt de Nederlandse legatie in Chongqing opgewaardeerd tot ambassade. Samen met Prinses Juliana zou Koningin Wilhelmina in Canada de First Lady van China, Madame Chiang Kai-shek (Song Meiling) hierover gesproken hebben, en daarmee de wederzijdse band gunstig beïnvloed hebben. Deze kleine pareltjes zijn heerlijke ‘tussendoortjes’ in het boek. Veel aandacht gaat in het boek uit naar de interne werking van de diplomatieke dienst zelf, waar diplomaten in gedetailleerd geïntroduceerd worden. Onder sinologen is Robert van Gulik natuurlijk de meest bekende functionaris, maar Chang vertelt ook over de Chinese afvaardigingen in Nederland en haar overzeese gebieden.
Pas na het einde van de oorlog wordt China’s soevereiniteit erkend. Desalniettemin, voert Chang aan, gedraagt Nederland zich dan nog steeds te veel als een imperialistische macht, tracht de relatie zo te herijken dat het er zelf beter uit kan komen. Die poging mislukt, en de harde onderhandelingen kenmerken het begin van de nieuwe periode. Deze episode is werkelijk boeiend, want zij laat goed zien hoe moeilijk het moet zijn geweest voor Nederland om in te zien dat het dekolonisatieproces onomkeerbaar was.
Onofficieel contact met de CCP
Het laatste deel bespreekt de periode tot 1950. Doordat Den Haag vastklampt aan de idee van de restauratie van het pre-koloniale tijdperk, heeft men weinig oog voor veranderende tijden en daarmee de revolutie in China, die in 1949 zou leiden tot de overwinning van de communisten.
Dit is een veelzeggende passage over de wijze waarop Nederlandse diplomaten, in tegenstelling tot hun westerse collega’s uit andere landen, denken over het communisme. Eens te meer blijkt hoe graag Den Haag alles bij het oude wil laten. Nederland houdt er daarom het liefst een tamelijk passieve, neutrale doch wegkijkende houding op na. Toch zijn er onofficiële contacten met communisten, zoals Henk Sneevliet en Joris Ivens, die ieder op hun eigen manier betrokken zijn bij de Chinese revolutie. Hun persoonlijke ervaringen leggen uiteindelijk weinig gewicht in de diplomatieke schaal.
Na de zege van de CCP is het voor Den Haag doorslaggevend dat het niet twee met elkaar strijdende regimes kan erkennen. Toch wordt de beslissing om in 1950 de Volksrepubliek te erkennen, niet licht genomen. Chang legt uit dat na veel wikken en wegen vooral een reeks beslissingen tussen 1948 en 1950 leidt tot de erkenning van het Nieuwe China.
Desondanks gaat Chang uitgebreid in op hoe China’s houding jegens voormalige imperialisten sterk verandert. Pas in 1954 besluiten beide landen diplomatieke vertegenwoordigers uit te wisselen, en in 1972 normaliseren de diplomatieke relaties tot ambassadeursniveau. Chang geeft voorts een uiteenzetting van verschillende uitwisselingen en bezoeken weer die op het hoogste niveau plaatsvinden. Hij staat ook stil bij de invloed van de historische band op de huidige verstandhouding tussen China en Nederland.
Voor degenen die geïnteresseerd zijn in de historie van Nederland tegen de achtergrond van een wereldwijd turbulente tijd in Europa, in Azië, en in China in het bijzonder, is dit boek, ofschoon prijzig, een aanrader.
Forgotten Diplomacy – the Modern Remaking of Dutch-Chinese Relations 1927-1950, Vincent K.L. Chang, Brill november 2019, e-book of hardcover €149, ISBN: 9789004410701.
mooie recensie Lilian! nu heb ik nog meer zin het te gaan lezen!!!!