“A good cartoon not only makes the viewer laugh, but also inspires them to think” – Hung Chang-tai

Het pientere ventje Sānmáo leerde ik kennen tijdens een tijdelijke expo over Chinese strips in het Belgisch Stripmuseum te Brussel. De strips wisten meteen mijn aandacht te trekken door de simpele zwart-wit cartoons van een klein jongetje met drie haren, zonder dialogen, maar wel met slapstick humor. Op deze manier lijken de cartoons wel bedoeld voor een kinderlijk publiek, maar in werkelijkheid zit er heel wat politiek verwikkeld in de verhaaltjes.

En dat is precies wat mij zo intrigeerde aan striptekenaar Zhang Leping en zijn Sanmao: de manier waarop hij de socio-economische context van China onder de loep legt, en zelfs subtiel bekritiseerd, op een luchtige, en vaak humoristische manier.

Sanmao? Drie haren? Dertig cent?

Zhang Leping

Sanmao is een populaire Chinese stripfiguur die in 1935 ontworpen werd door Zhang Leping (1910-1992). De striptekenaar werd geboren in Zhejiang, maar trok in zijn jonge jaren naar Shanghai om er zijn carrière uit de grond te stampen.

Toen de oorlog met Japan uitbrak werd Zhang aangesteld als leider van het Chinese Cartoon Propaganda Corps, een groep van Chinese cartoontekenaars die het land doorkruisten om anti-Japans propaganda te verspreiden via het tijdschrift Resistance Cartoons (kàngzhàn mànhuà). Toen hij na de oorlog terugkeerde naar Shanghai, publiceerde Zhang een van zijn bekendste en populairste werken, Sanmao Joins the Army (Sānmáo cóngjūn jì).

Sanmao Joins the Army

Sanmao Joins the Army (SJTA) gaat over het leven van een weeskind, Sanmao, als soldaat tijdens de Tweede Sino-Japanse Oorlog (1937-1945). In contrast met de propagandistische cartoons die Zhang tijdens de oorlog tekende, wordt deze strip eerder gekenmerkt door een lichte kritiek op de oorlogstijd.

Door de oorlog te vertellen vanuit het perspectief van een kind benadrukt hij de absurditeiten die gepaard gaan met het oorlogsgebeuren; het leger is namelijk geen plaats voor een kind. Tegelijkertijd geeft de tekenaar zijn bezorgdheden weer over de oorlog en haar effecten op het publiek in verhouding tot de interne politieke strijd die tijd (Guomindang vs. de communisten).

Aangezien de wrede oorlog nog vers in het geheugen zat van menig Chinees, denk ik dat Zhang’s opzet met SJTA was om het volk op een luchtige manier over het gebeuren te laten nadenken. Zijn ambitie was niet voor niets “Making people shake with laughter, presenting to them a thought-provoking theme”.

Ik besloot de strips waar Sanmao effectief in contact komt met de vijand, en dus Japanse soldaten, nader te bekijken en te onderzoeken op welke manier Sanmao, als klein weeskind, reageert in het bijzijn van zijn vijand.

Wat opviel was dat Sanmao in deze cartoons als held wordt geportretteerd, in sterk contrast met de Japanse soldaten die afgebeeld worden als brute, lelijke dwazen. Hier komt dan volgens mij toch weer een stukje propaganda kijken; het is namelijk duidelijk dat de tekenaar het Chinese volk wil verenigen tegen de slome Japanse vijand.

Het uitgangspunt voor mijn analyse was een theorie van Laura Pozzi dat kinderen in oorlogstijd op drie manieren afgebeeld worden in cartoons – als slachtoffer, als modelburger of held, en als wees. Op basis hiervan deelde ik de cartoons die ik wou analyseren op in drie categorieën, afhankelijk van Sanmao’s rol tegenover de Japanse soldaten: Sanmao als fortuinlijke held, als creatieve held, en als opzettelijke held.

Analyse

SJTA vertelt over de ervaring van Sanmao in het leger, op het slagveld en in de kazerne. Een van de kenmerken van Leping’s stijl is het gebruik van juxtapositie per cartoonreeks. Deze stijl wordt al meteen duidelijk wanneer je naar de eerste en laatste pagina kijkt van SJTA:

De eerste cartoon in SJTA. Sanmao wordt geweigerd aan de dienstplichtbalie in het leger, omdat hij minderjarig is. Wanneer hij zich vermomt als volwassene met behulp van stelten en westerse kleren, kan hij de ambtenaar misleiden en geraakt hij alsnog binnen.

De laatste cartoon in SJTA. De oorlog zit erop en de Japanners zijn verslagen. Sanmao staat in een veld vol met graven, voor een V-splitsing (ook het symbool voor vrede). De linkerweg leidt naar een verlaten landschap en de rechter naar een verwoeste stad. Hij lijkt moeite te hebben met de beslissing welke kant hij op moet.

Sanmao als fortuinlijke held

SMJA, pp. 89-92: Sanmao springt met een parachute uit een vliegtuig. Tijdens zijn vlucht blijft zijn parachute echter hangen aan een boom. Onderaan de boom verschijnt plots een hongerige wolf. Wanneer deze neergeschoten wordt, blijkt de schutter echter een Japanse soldaat, die ook hem nu probeert neer te schieten. Hij mist en schiet op de koorden van de parachute, waardoor Sanmao naar beneden valt, met zijn metalen helm op het hoofd van de soldaat. Hij doodt hem per ongeluk en de verwarring is duidelijk zichtbaar op de laatste prent.

In deze strip is Sanmao in staat om de Japanse soldaat te verslaan door louter geluk, en door het stuntelige gedrag van de soldaat zelf. Sanmao is duidelijk zeer verbaasd over het resultaat van zijn val, waardoor de nadruk in deze stripreeks voornamelijk ligt op de lompheid van de Japanse soldaat en niet per se op het heldhaftig gedrag van de kleine jongen.

Sanmao als creatieve held

SMJA, pp. 38-40: De geschrokken Sanmao bemerkt de Japanse vlag aan de horizon. Het is te laat om te vluchten en hij verstopt zich daarom in een hooiberg. De brutaal uitziende Japanse soldaat kijkt verward om zich heen, bemerkt niets en steekt daarop een sigaretje op met zijn collega. Op dat moment schiet Sanmao hen neer, met slechts een kogel, vanuit zijn verstopplaats. Eens terug in het kamp doet hij zijn verhaal uit de doeken en wordt hij gedecoreerd als held (dit staat letterlijk op de medaille, yingxiong 英雄).

In deze strip is er volgens mij nogal een verschil in de manier waarop Sanmao onthaald wordt door zijn collega’s en zijn feitelijke daad. De eerste reactie van Sanmao bij het zien van de vlag was namelijk weglopen en zich verstoppen, maar wanneer hij de twee soldaten met een kogel klein krijgt, is dit het verhaal dat hij vertelt en wordt hij daarom als held gedecoreerd. Merk trouwens op dat de medaille véél te groot is voor het kind, wat nog eens de absurditeit benadrukt!

Sanmao als opzettelijke held

SMJA, pp. 49-51: Een Japanse soldaat richt zijn geweer op een (westers geklede) burger. De burger probeert zijn horloge te ruilen voor zijn leven. De soldaat schiet hem neer en neemt nadien de horloge als buit mee. Sanmao die alles mee volgt vanuit de struiken gooit een granaat, waarop de hand (met horloge!) van de Japanse soldaat voor zijn voeten geslingerd wordt. Hij mag uiteindelijk zelf de horloge gebruiken, en draagt het fier als halsketting.

In deze laatste reeks doodt Sanmao opzettelijk zijn vijand. Hoewel deze strip nog steeds komisch is (bv. door het horloge die hij rond zijn nek draagt), is het hele tafereel eigenlijk best gruwelijk. Hij draagt namelijk het horloge van de burger, die afgenomen werd door de Japanse soldaat als trofee, zélf als trofee.

Tot slot

Sanmao leeft tot vandaag de dag nog steeds verder in de Chinese (strip)cultuur. Er zijn zelfs een film en een serie gemaakt van Zhang Leping’s twee voornaamste werken (SJTA en Wanderings of Sanmao). Wat betreft de Japanse invasie, ook die leeft nog altijd verder in de Chinese samenleving. Toen ik zelf in Nanjing studeerde was dit bijvoorbeeld heel duidelijk in het Nanjing Massacre Museum en de herdenkingsdag van dit gebeuren op 13 december. De Memorial Hall is een soort van propaganda, waarbij de Chinese slachtoffers vooral een belangrijke plaats innemen. Ik denk echter dat over het algemeen de herdenking nauw samenhangt met de politieke agenda; de jaren ‘70 stonden bijvoorbeeld in het teken van Sino-Japanse vriendschap om de economische belangen te waarborgen, waardoor de herdenking die jaren heel wat minder aandacht kreeg. De herinnering aan de oorlog in SJTA was alvast een poging om de oorlog wat te verzachten voor de Chinese bevolking, en misschien ook wel voor Zhang Leping zelf.

Meer info (in het Chinees) over Zhang Leping en zijn werken kan is beschikbaar op deze webiste.

 

Dit blog is onderdeel van de blogreeks “Scriptie van de maand”, waarin we studenten de kans bieden om hun onderzoek te delen met een breder publiek. Iedere derde donderdag van de maand besteden we aandacht aan een nieuwe scriptie, binnen een diversiteit aan onderwerpen. Houd China2025.nl in de gaten voor meer blogs over interessante scripties! Eerdere blogs in deze serie kunnen hier worden teruggelezen.

Heb jij zelf onderzoek gedaan naar een China-gerelateerd thema, en zou jij dit graag willen delen op China2025? Neem dan contact op met de redactie.