Courtyard at the White Pagoda Temple (2017)

De verhalen van het Wilde Oosten in China kennen we ondertussen allemaal wel; chaos, rare gebouwen, verspilling. En daar kun je niets aan doen, kennelijk. Maar aan de andere kant zien we ook een wereldwijd niet eerder vertoonde verbetering van armoede onder de eigen bevolking, de aanleg van het grootste hogesnelheidsnetwerk ter wereld en innovaties op gebied van zonne-energie.

Hoe is zulke efficiëntie in verandering en vooruitgang mogelijk in zo’n chaotische context? En kun je daarin een rol spelen?

Want zeker, in het dagelijks leven is er veel chaos. Op straat, in de meeste vergaderingen, tijdens het eten. Echter, op een een bepaald niveau van verantwoordelijkheid is er een efficiëntie en besluitvaardigheid, die een bredere maatschappelijke ambitie en vooruitgang stuwt. En dat is het China dat ik de afgelopen tien jaar van binnenuit heb verkend.

Harvard, Boston of Tsinghua, Beijing?

Allereerst natuurlijk: waarom China?

Ik kende er niemand, was er nooit geweest en sprak de taal niet. Maar ik was overtuigd door een ontmoeting met een mij toen onbekende man tijdens een receptie. Hij bleek een gerenommeerd professor te zijn, en wees mij er op dat als ik zocht naar toekomstperspectief, ik in Beijing moest zijn.

Ik was rond 2008 al een tijdje uitgekeken op de Nederlandse mentaliteit; ik vond er weinig ruimte voor innovatie of vooruitgang in mijn vakgebied. Duurzaamheid bijvoorbeeld was – en is helaas nog steeds – in Nederland een ondergeschoven kindje. Dat gevoel kreeg ik nadat ik op de campus van TU Delft het eerste volledige houten publieke gebouw van Nederland ontwierp en bouwde. Inclusief lucht en water-zuiverende beplantte gevels, de eerste in zijn soort. Nu zijn groene gevels fashionable, maar we werden toen nog uitgelachen en ik werd zelf op ’t matje geroepen door de constructeurs van TU Delft, die dat hout niet vertrouwden.

Enfin, tijd voor verandering. Ik dacht dat het aan Harvard anders zou zijn dan in Delft, maar de professor had een punt. Hij raadde mij aan te gaan studeren aan Tsinghua University. Dat was kennelijk de kweekvijver van de Chinese elite. Als ik impact wilde hebben op de toekomstige wereld kon ik er maar beter vroeg bij zijn, stelde hij voor. En ach, ’t zou maar twee jaar zijn en ik was nog jong, zo erg kon ’t ook weer niet zijn. Mijn vader zei altijd “Spring er maar gewoon in, dan is het niet zo koud”. En dat deed ik in China, tien jaar geleden.

Forum “Vision. Impact.” gepubliceerd op Tsinghua’s officiële nieuwskanaal in 2011

De transformatie: Visie. Impact.

Voor zo’n belangrijke universiteit was er verbazend weinig op internet te vinden. Geen website, zelfs geen Wikipedia pagina. Bij aankomst op de campus sprak er niemand Engels. Ik was de eerste West-Europeaan aan de architectuur faculteit. Het onderdompelen ging snel; ik had geen keus. Mijn mentor Li Xiaodong hielp door me met lokale studenten te verbinden, en zo werd ik al snel onderdeel van het Chinees studentenleven.

En toen wilde ik er ook het beste van maken. Chinees leren, vrienden maken. Ik begon met het organiseren van studentenforums, dat had ik in Delft gedaan en het werkte goed om samen te discussiëren. Dat was wel nodig, want in de klaslokalen bleef het te vaak stil. Mijn kritiek steek ik normaliter niet onder stoelen of banken, en dat is waar de eerste transformatie begon; kennelijk was een dergelijk forum nog niet eerder zo opgezet.

Maar de universiteit vond het een goed idee en zo werd ik als eerste buitenlander toegelaten tot de studenten-raad. Zo hebben we het eerste door studenten georganiseerde publieke forum op een grote Chinese universiteit georganiseerd. Het was ook toegankelijk voor studenten die niet aan Tsinghua studeerden: een unicum. De beperkte plaatsen werden vergeven middels het indienen van een vraag, om de zaal-participatie te bevorderen. Daarnaast zaten de deelnemende sprekers niet op een podium, maar in een cirkel tussen de studenten. Het was een groot succes, met als titel: ‘Visie. Impact’.

Architectuurfaculteit Tsinghua University na de renovatie

De toekomst: meebouwen aan een nieuw China

Dit forum kwam voort uit mijn kritiek op het gebrek aan interactie tussen studenten. Kennelijk had ik een snaar geraakt, want na afloop vroeg de decaan of ik een presentatie wilde geven over mijn kritiekpunten. Vervolgens vroeg hij of ik na m’n afstuderen wilde blijven om een aantal van die punten aan te pakken. Ik besefte toen al dat, om een verschil te maken in China, je klein moet beginnen. Als een acupunctuurnaald op een belangrijk knooppunt wilde ik een verschil maken: naïef natuurlijk. Ik moest eerst nog meer onderdeel van de gemeenschap worden om wantrouwen weg te nemen.

Om respect te verwerven is een bepaalde tijd en mate van ontbering essentieel in China. Net zoals een ontgroening; als je weet dat je elkaar ondanks tegenslag en ondankbare klussen – wellicht zelfs een keer een ruzie – nog steeds kunt vertrouwen, zit het goed en kun je op elkaar bouwen. Ik heb zoveel mogelijk dezelfde werkcondities en moeilijkheden overwonnen als mijn collega’s, en weinig gebruik gemaakt van een uitzonderingspositie als expat.

Martijn de Geus (rechts) met studenten en collega’s aan Tsinghua University

Ruimte om te leren

Parallel aan m’n nieuwe rol binnen de faculteit begon ik samen met mijn toenmalige vriendin (nu mijn vrouw) ook een eigen ontwerpstudio: Hànhé Shèjì / maison h met wat kleine opdrachten. Vanwege het vertrouwen dat ik langzaam opbouwde werden we in 2015 gevraagd om een gedeelte van de architectuurfaculteit te verbouwen. Dit was mijn eerste project voor de Chinese overheid: het ruimtelijk herdefiniëren van de manier waarop architectuur wordt onderwezen binnen de beste architectuurschool van China. Een fantastische kans om echt wat bij te dragen. Ik stelde voor om alle zware muren eruit te halen en een open, flexibele, interdisciplinaire lab-omgeving te creëren.

Een kantelmoment om verandering te zien plaatsvinden in het hart van de Chinese intellectuele elite. En een persoonlijke opluchting om te zien dat je – ja – de wereld beetje bij beetje kunt veranderen, na een juiste diagnose met een zorgvuldig geplaatste ‘acupunctuurnaald’, precies op de plek waar creatieve energie eerder werd geblokkeerd.

Ontmoeting met premier Li Keqiang in 2016

Tsinghua als Katalysator voor Sociale Verandering

In de jaren daarna ben ik vooral bezig geweest met het uitvoeren van het internationaal Master programma voor architectuur binnen Tsinghua. Ik kom daar in de toekomst graag nog eens op terug, maar belangrijk hier is dat er ook duidelijk resultaat bereikt is. Toen ik naar Tsinghua kwam bestond de architectuur faculteit internationaal nauwelijks. Samen met programma directeur Li Xiaodong en de rest van de school heb ik dit kunnen omvormen tot een Master programma dat als 5e wereldwijd gewaardeerd werd in 2018, slechts een paar plekken achter Harvard. Internationaal niet meer weg te denken, en dat in slechts tien jaar. Een publicatie die hier op terug blik rolt volgende maand van de persen.

De missie van het Master programma is China en de rest van de wereld te verbinden om een katalysator te zijn voor sociale verandering, binnen en buiten China. Wij werken met onze studenten aan urgente, sociaal maatschappelijke vraagstukken, en soms worden die ook uitgevoerd. Onze studenten komen inmiddels uit meer dan 45 landen, het is daarmee het meest diverse master programma in architectuur ter wereld.

maison h’s ontwerp voor Beijing 2022 winter Olympisch museum

De Toekomst

Ondertussen voelt het vertrouwd om samen te werken aan een gedeelde missie voor de bebouwde omgeving: een duurzamere wereld. Het is mogelijk gebleken om echt impact te hebben, en het succes van de afgelopen tien jaar zijn de voedingsbodem voor kansen in het komende decennium. Dus ja; het is mijns inziens mogelijk binnen de ogenschijnlijk chaotische context mee te bouwen aan een nieuw China.

En klopt het trouwens dat Tsinghua een kweekvijver voor de elite is? Misschien is het nog te vroeg om te oordelen, maar in de tien jaar sinds ik hier ben zijn veel van mijn vrienden van toen behoorlijk aan het opklimmen. Zo mochten wij een ontwerp maken voor ’s werelds eerste Olympisch Museum; een onwaarschijnlijke kans voor een jong bureau. Ons laatste project, een integrale her-ontwikkeling van het stadsblok van het Ministerie van Volkshuisvesting, kwam direct als opdracht van een Tsinghua alumnus. We hebben nog niet eerder zo’n soort opdracht gedaan, maar kennelijk vertrouwt ze ons. Ze zei aan de telefoon “We komen allebei van Tsinghua, dat maakt ons een goed team”.

Ondanks de recente impact van COVID-19, zie ik daarom het komende decennium hier met vertrouwen tegemoet.